તંત્રીની કલમે….
ભારતના ૮૦મા સ્વાતંત્ર્યદિનની ઉજવણી વચ્ચે કોંગ્રેસના કાર્યક્રમમાં વંદે માતરમના ગાન દરમિયાન સોનિયા ગાંધીના એક હાવભાવને લઈને ઊભો થયેલો વિવાદ હવે માત્ર ભાજપ-કોંગ્રેસનો રાજકીય ઝઘડો રહ્યો નથી. તે રાષ્ટ્રીય ગીત પ્રત્યે રાજકીય પક્ષોની સંવેદનશીલતા, નેતાઓની જવાબદારી અને જનભાવનાના સન્માનનો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
સૌપ્રથમ એક વાત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે—વંદે માતરમ રાષ્ટ્રગીત નહીં, રાષ્ટ્રીય ગીત છે; જ્યારે ‘જન ગણ મન’ રાષ્ટ્રગાન છે. વંદે માતરમ ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામની રાષ્ટ્રજાગૃતિનું શક્તિશાળી પ્રતીક રહ્યું છે. તેથી તેના ગાન સમયે ગૌરવ, શિસ્ત અને સન્માન જળવાય તેવી અપેક્ષા સ્વાભાવિક છે.
વિવાદનું મૂળ શું છે? કોંગ્રેસના કાર્યક્રમમાં વંદે માતરમ ગવાઈ રહ્યું હતું ત્યારે સોનિયા ગાંધીના કેટલાક હાવભાવનો વીડિયો સામે આવ્યો. ભાજપે આરોપ મૂક્યો કે તેમણે વંદે માતરમનું ગાન અટકાવવાનો સંકેત કર્યો. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સહિત ભાજપના નેતાઓએ આ મુદ્દે કોંગ્રેસ પાસે માફીની માંગણી કરી. બીજી તરફ કોંગ્રેસે આરોપને નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે સોનિયા ગાંધી માત્ર કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે માટે ખુરશી લાવવાનો સંકેત કરી રહ્યાં હતાં, કારણ કે તેઓ લાંબા સમયથી ઊભા હતા.
અહીંથી જ જનતાના મનમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—જો ખુરશી જ મંગાવવાની હતી તો રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાન દરમિયાન જ તેનો સંકેત કેમ કરવો પડ્યો?
બીજો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે—જો મલ્લિકાર્જુન ખડગેને બેસવાની જરૂર હતી, તો કાર્યક્રમ શરૂ થતાં પહેલાં જ તેમની માટે બેઠકની વ્યવસ્થા કેમ ન કરવામાં આવી?
આ પ્રશ્નો પૂછવા એટલે કોઈને રાષ્ટ્રવિરોધી ઠેરવવું નથી. પરંતુ કોંગ્રેસનું સ્પષ્ટીકરણ સ્વીકારી લીધા પછી પણ આ વ્યવહાર અંગે પ્રશ્ન ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે. રાષ્ટ્રીય ગીતનું ગાન ચાલી રહ્યું હોય ત્યારે સમગ્ર ધ્યાન રાષ્ટ્રગીત તરફ હોવું જોઈએ કે બેઠક વ્યવસ્થા તરફ?
અવશ્ય, માત્ર એક હાવભાવના આધારે સોનિયા ગાંધીને રાષ્ટ્રવિરોધી ગણાવવી કે તેમણે ઇરાદાપૂર્વક વંદે માતરમ અટકાવ્યું હતું એવો અંતિમ નિર્ણય આપવો યોગ્ય નહીં ગણાય. સંપૂર્ણ વીડિયો, સંદર્ભ અને હકીકતોને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. પરંતુ બીજી બાજુ, “આ તો માત્ર ખુરશીનો સંકેત હતો” કહીને જનતાના પ્રશ્નોને પણ સંપૂર્ણપણે નકારી દેવા યોગ્ય નથી.
સવાલ પૂછવાનો અધિકાર જનતાનો છે અને જવાબ આપવાની જવાબદારી રાજકીય પક્ષોની છે.
આ ઘટનાએ ભારતીય રાજકારણ સામે મોટો પ્રશ્ન પણ મૂક્યો છે—શું રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને આપણે પક્ષીય રાજકારણથી ઉપર રાખી શકીશું?
વંદે માતરમ ભાજપનું નથી. કોંગ્રેસનું પણ નથી. તે કોઈ વિચારધારાની મિલકત નથી. તે ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત છે. તેથી જ્યારે તેનું ગાન થાય ત્યારે નેતા ભાજપના હોય કે કોંગ્રેસના, સત્તાપક્ષના હોય કે વિપક્ષના—તેમની પ્રથમ ઓળખ ભારતીય હોવી જોઈએ.
રાષ્ટ્રીય ગીત દરમિયાન સૌએ સન્માનપૂર્ણ રીતે ઊભા રહેવું જોઈએ એવી જનમાનસમાં ઊંડી ભાવના છે. કોઈ વ્યક્તિને આરોગ્ય, ઉંમર અથવા અન્ય વાજબી કારણસર બેસવાની જરૂર હોય તો તેની વ્યવસ્થા પહેલાંથી થઈ શકે છે. પરંતુ ગીત શરૂ થયા પછી ખુરશી માટે હાવભાવ થાય અને તેના કારણે સમગ્ર દેશને તેનો અર્થ સમજવા માટે વીડિયો વારંવાર જોવો પડે—આ સ્થિતિ રાજકીય નેતાઓ માટે ચોક્કસપણે અસ્વસ્થ કરનારી હોવી જોઈએ.
ભાજપે પણ આ ઘટનાને માત્ર કોંગ્રેસ પર રાજકીય હુમલા માટે વાપરવાને બદલે રાષ્ટ્રીય શિસ્તના પ્રશ્ન તરીકે જોવી જોઈએ. દેશભક્તિ કોઈ એક પક્ષની મિલકત નથી. બીજી તરફ કોંગ્રેસે પણ આક્ષેપને માત્ર રાજકીય ષડયંત્ર ગણવાને બદલે જનતાની લાગણીને સમજવી જોઈએ. જો સોનિયા ગાંધીનો હેતુ માત્ર ખડગે માટે ખુરશી મંગાવવાનો હતો, તો પક્ષે વધુ સ્પષ્ટતા સાથે એ સંદર્ભ જનતા સમક્ષ મૂકવો જોઈએ.
કારણ કે આજના સોશિયલ મીડિયા યુગમાં નેતાઓની દરેક હરકત લાખો લોકો જુએ છે. એક નાનો હાવભાવ પણ રાજકીય વિશ્વાસને અસર કરી શકે છે. યુવાનો ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અંગે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આવી ઘટનાઓ જો પક્ષીય આરોપ-પ્રત્યારોપમાં ફેરવાય તો સમાજમાં વધુ વિભાજન ઊભું થાય છે.
આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો સામે શંકા ઊભી થાય તેવી સ્થિતિ પણ રાજકીય નેતાઓએ ટાળવી જોઈએ.
રાજકારણ પાંચ વર્ષનું હોઈ શકે છે. સત્તા આવતી-જતી રહે છે. પક્ષો બદલાય છે. નેતાઓ બદલાય છે. પરંતુ રાષ્ટ્રભાવના પેઢીઓ સુધી જીવંત રહે છે.
અંતિમ સત્ય તપાસ અને સંપૂર્ણ સંદર્ભથી નક્કી થવા દઈએ. પરંતુ એક વાત નિર્વિવાદ છે—વંદે માતરમનું સન્માન કોઈ એક પક્ષની ફરજ નથી; તે સમગ્ર રાષ્ટ્રની સામૂહિક જવાબદારી છે.
વંદે માતરમ કોઈ રાજકીય નારો નથી.
તે ભારતની માટીનો સ્વર છે—અને તે સ્વર સામે દરેક પક્ષીય ઓળખ નાની છે.
નરેન્દ્ર જોષી
