કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
મો ૯૯૭૪૯ ૪૦૩૨૪-૮૯૫૫૯ ૫૦૩૩૫
ડિજિટલ ઇન્ડિયાના આ યુગમાં, જ્યાં દરેક સરકારી સેવા ઝડપથી ઓનલાઈન થઈ રહી છે, સાયબર ગુનેગારોએ લોકોને છેતરવા માટે નવા રસ્તાઓ પણ શોધી કાઢ્યા છે. સાયબર ગુનેગારો હવે વસ્તી ગણતરી જેવી મહત્વપૂર્ણ સરકારી પ્રક્રિયાઓનો પણ પોતાના હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. ગુજરાત સહિત અનેક રાજ્યોમાં એવા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે, જ્યાં લોકોને વસ્તી ગણતરી અધિકારીઓ તરીકે ઓળખાવીને બોલાવવામાં આવ્યા છે અને મોબાઇલ લિંક્સ મોકલીને તેમના બેંક ખાતા ખાલી કરવામાં આવ્યા છે. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે પોલીસે ખાસ સલાહકાર જારી કરવો પડ્યો છે. આ માત્ર આર્થિક ગુનો નથી, પરંતુ લોકોની વ્યક્તિગત માહિતી અને ડિજિટલ સુરક્ષા પર સીધો હુમલો છે.
ભારત ઝડપથી ડિજિટલ અર્થતંત્ર તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. સરકારી યોજનાઓ, બેંકિંગ સેવાઓ, આરોગ્યસંભાળ અને લગભગ દરેક ઓળખ સંબંધિત પ્રક્રિયા હવે મોબાઇલ અને ઇન્ટરનેટ આધારિત છે. પરિણામે, સામાન્ય નાગરિકોના અંગત જીવનનો નોંધપાત્ર ભાગ તેમના મોબાઇલ ફોનમાં સંગ્રહિત થાય છે. બેંક એકાઉન્ટ્સ, ેૈંઁં એપ્સ, પાસવડ્ર્સ, ફોટા, દસ્તાવેજો અને ઓળખ સંબંધિત માહિતી બધી તેમના મોબાઇલ ફોનમાં સંગ્રહિત થાય છે. સાયબર ગુનેગારો લોકોને ફસાવવા માટે આ નબળાઈનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં, સાયબર ગુનેગારો વસ્તી ગણતરી અધિકારીઓ તરીકે ઓળખાતા લોકોને ફોન કરી રહ્યા છે. સરકારી કર્મચારીઓ તરીકે ઓળખાઈને, તેઓ નાગરિકોને કહે છે કે વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે ?ચોક્કસ માહિતી અપડેટ કરવાની જરૂર છે. ત્યારબાદ તેમના મોબાઇલ ફોન પર એક લિંક મોકલવામાં આવે છે. ઘણીવાર, આ લિંક વોટ્સઅપ એસએમએસ અથવા ઇમેઇલ દ્વારા આવે છે. લિંક પર ક્લિક કરવા પર, વ્યક્તિને છઁદ્ભ ફાઇલ ડાઉનલોડ કરવા માટે કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય વ્યક્તિ સમજી શકતો નથી કે આ ફાઇલ કેટલી ખતરનાક હોઈ શકે છે.”
છઁદ્ભ, અથવા છહઙ્ઘર્િૈઙ્ઘ ઁટ્ઠષ્ઠાટ્ઠખ્તી દ્ભૈં, મોબાઇલ ફોન પર એપ્લિકેશન્સ ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે વપરાતું ફોર્મેટ છે. સાયબર ગુનેગારો નકલી છઁદ્ભ ફાઇલો બનાવે છે અને તેમાં વાયરસ અથવા સ્પાયવેર છુપાવે છે. કોઈ વ્યક્તિ તેને ડાઉનલોડ કરતાની સાથે જ, મોબાઇલ ફોનની સુરક્ષા સાથે ચેડા થાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, મોબાઇલ ફોનની સ્ક્રીન પણ સાયબર ગુનેગારો દ્વારા કબજે કરવામાં આવે છે. પછી તેઓ બેંકિંગ એપ્લિકેશન્સ અને ેૈંઁં સુધી પહોંચ મેળવી લે છે, અને મિનિટોમાં તેમના ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડી લે છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ઘણા લોકો સરળતાથી તેમના પર વિશ્વાસ કરી લે છે, એવું વિચારીને કે તે સરકારી પ્રક્રિયા છે. છેતરપિંડી કરનારાઓ સત્તાવાર ભાષામાં અને શંકા જગાડે તેવા સ્વરમાં વાત કરે છે. તેઓ ઘણીવાર આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, બેંક ખાતાની વિગતો અનેર્ ં્ઁ જેવી ગુપ્ત માહિતી માંગે છે. કેટલાક લોકો ડર કે ઉતાવળમાં આ માહિતી શેર કરે છે, અને પછીથી તેમને મોટું નુકસાન થાય છે.
ગુજરાત પોલીસે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર ક્યારેય ફોન પરર્ ં્ઁ પાસવર્ડ, બેંક વિગતો કે ગુપ્ત માહિતી માંગતી નથી. વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા માટે કોઈને પણ મોબાઇલ એપ ડાઉનલોડ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. આવું કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ ચોક્કસપણે શંકાસ્પદ છે. પોલીસે જનતાને સતર્ક રહેવા અને કોઈપણ અજાણી લિંક પર ક્લિક ન કરવા અપીલ કરી છે.
સાયબર ક્રાઇમ ફક્ત બેંક એકાઉન્ટ્સ પૂરતો મર્યાદિત નથી. એકવાર મોબાઇલ ફોન હેક થઈ જાય પછી, ગુનેગારો સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ, ઇમેઇલ્સ અને વ્યક્તિગત ફોટા સુધી પહોંચી શકે છે. ઘણીવાર લોકોનો ઉપયોગ કરીને બ્લેકમેઇલિંગ માટે વ્યક્તિગત ફોટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ગુનેગારો પીડિતના નામનો ઉપયોગ કરીને મિત્રો અને સંબંધીઓ પાસેથી પૈસા માંગે છે. આમ, એક નાની ભૂલ વ્યક્તિની નાણાકીય અને સામાજિક સુરક્ષા બંનેને જોખમમાં મૂકી શકે છે.”
ડિજિટલ છેતરપિંડીની ઘટનાઓ સતત વધી રહી છે કારણ કે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો છે, પરંતુ ડિજિટલ જાગૃતિમાં વધારો થયો નથી. ગામડાઓ અને નાના શહેરોમાં ઘણા લોકો પહેલીવાર ઓનલાઈન સેવાઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેમની પાસે સાયબર સુરક્ષા નિયમોનું પૂરતું જ્ઞાન નથી. આ ગુનેગારોને સરળ શિકાર બનાવે છે.
આજે, જરૂરિયાત ફક્ત ટેકનોલોજીની જ નહીં પરંતુ ડિજિટલ સાક્ષરતાની પણ છે. લોકોએ સમજવું જોઈએ કે મોબાઇલ ફોન હવે ફક્ત સંદેશાવ્યવહારનું સાધન નથી રહ્યું પરંતુ ડિજિટલ સલામત બની ગયું છે. જેમ કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ઘરની ચાવી કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને નહીં આપે, તેવી જ રીતે તેમણે પોતાના મોબાઇલ ફોનની વિગતો અથવાર્ ં્ઁ કોઈની સાથે શેર ન કરવા જોઈએ.
સાયબર છેતરપિંડી ટાળવા માટે તકેદારી મહત્વપૂર્ણ છે. અજાણ્યા નંબરો પરથી આવતા કોલ પર તાત્કાલિક વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. જો કોઈ સરકારી અધિકારી હોવાનો દાવો કરે છે, તો તેમની ઓળખ ચકાસવી જોઈએ. કોઈપણ અજાણી લિંક્સ પર ક્લિક કરવાનું ટાળો અને ફક્ત ર્ય્ર્ખ્તઙ્મી ઁઙ્મટ્ઠઅ જીર્િંી અથવા અધિકૃત પ્લેટફોર્મ પરથી એપ્લિકેશન્સ ડાઉનલોડ કરો. તમારા મોબાઇલ ફોન પર મજબૂત પાસવર્ડ અને સ્ક્રીન લોક જાળવવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સુરક્ષા ખામીઓને દૂર કરવા માટે તમારા ફોન અને એપ્લિકેશન્સને નિયમિતપણે અપડેટ કરો.
જો કોઈને વસ્તી ગણતરી અથવા અન્ય કોઈપણ સરકારી પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત હોવાનો દાવો કરતા શંકાસ્પદ કોલ અથવા સંદેશા મળે છે, તો તેણે તાત્કાલિક સાયબર હેલ્પલાઇન નંબર ૧૯૩૦ પર તેની જાણ કરવી જોઈએ. નજીકના પોલીસ સ્ટેશન અથવા સાયબર સેલનો પણ સંપર્ક કરી શકાય છે. સમયસર ફરિયાદો ઘણીવાર નાણાકીય નુકસાનને અટકાવી શકે છે. પરિવારના સભ્યો અને બાળકોને ડિજિટલ સુરક્ષા વિશે શિક્ષિત કરવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સાયબર ગુનેગારો ઘણીવાર ઓછા જાગૃત વ્યક્તિઓને નિશાન બનાવે છે.
સરકાર અને પોલીસ સતત જાગૃતિ લાવવાના પ્રયાસો કરી રહી છે, પરંતુ ફક્ત સરકારી પ્રયાસો પૂરતા નથી. સમાજના દરેક વ્યક્તિએ ડિજિટલ સુરક્ષા માટે તેમની જવાબદારી સમજવી જોઈએ. શાળાઓ, કોલેજો અને સામાજિક સંગઠનોએ પણ સાયબર સુરક્ષા પર જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરવા જોઈએ. મીડિયા પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, કારણ કે સમાચાર અને જાગૃતિ અભિયાનો લોકોને ચેતવણી આપી શકે છે.
જ્યારે ડિજિટલ યુગે જીવન સરળ બનાવ્યું છે, ત્યારે તેણે નવા જોખમો પણ ઉભા કર્યા છે. સાયબર ગુનેગારોની ચાલાકી અને ટેકનિકલ સમજ સતત વધી રહી છે, તેથી નાગરિકોએ સતર્ક અને જાગૃત રહેવું જોઈએ. એક નાની બેદરકારી જીવનભરની બચતને જોખમમાં મૂકી શકે છે. વસ્તી ગણતરીના નામે આચરવામાં આવતી સાયબર છેતરપિંડી એ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે ગુનેગારો લોકોના વિશ્વાસનો કેવી રીતે દુરુપયોગ કરી રહ્યા છે.
આજે, સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર જાગૃતિ છે. જો લોકો સતર્ક રહે, સચોટ માહિતી મેળવે અને કોઈપણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની તાત્કાલિક જાણ કરે, તો સાયબર ગુનાઓ પર મોટાભાગે કાબુ મેળવી શકાય છે. ડિજિટલ સુરક્ષા ફક્ત સરકાર કે પોલીસની જવાબદારી નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે. ફક્ત જાગૃત નાગરિકો જ સુરક્ષિ ભારતનો પાયો બની શકે છે.
