હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીઃ રકતપાત, મુત્સદ્દીગીરી અને ઉર્જા સુરક્ષાના સંગમ પર ઉભેલું વિશ્વ અર્થતંત્ર

નરેન્દ્ર જોષી

વિશ્વના નકશા પર પર્સિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાતને જોડતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની માત્ર એક ભૌગોલિક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ તે આધુનિક સભ્યતાની જીવાદોરી સમાન છે. આ એક એવો સાંકડો માર્ગ છે જેની આસપાસ દાયકાઓથી રક્તપાત, જાસૂસી અને આર્થિક મુત્સદ્દીગીરીના અકલ્પનીય ખેલ ખેલાઈ રહ્યા છે. આ જટિલ સંઘર્ષના મૂળિયાં વર્ષ ૧૯૫૩ના એ ઐતિહાસિક વળાંકમાં દટાયેલા છે, જ્યારે અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થા સીઆઈએ અને બ્રિટિશ એજન્સીઓએ મળીને ઈરાનના લોકશાહી ઢબે ચૂંટાયેલા વડાપ્રધાન મોહમ્મદ મોસાદ્દેઘની સત્તાનો અંત આણ્યો હતો. આ તખ્તાપલટ પાછળનું મુખ્ય કારણ ઈરાનના તેલના કુવાઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનો તેમનો પ્રયાસ હતો. આ એક એવી ક્ષણ હતી જેણે ઈરાની પ્રજાના હૃદયમાં પશ્ચિમી દેશો પ્રત્યે અવિશ્વાસના એવા બીજ રોપ્યા જે છેક ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ વખતે પ્રચંડ જ્વાળામુખી બનીને ફાટી નીકળ્યા હતા. આયાતુલ્લા ખોમેનીના નેતૃત્વમાં જ્યારે ઈરાન ઇસ્લામિક પ્રજાસત્તાક બન્યું, ત્યારે અમેરિકાએ આ પ્રદેશમાં પોતાનો સૌથી વિશ્વાસુ સાથી ગુમાવ્યો અને તેહરાનમાં અમેરિકન દૂતાવાસ પરના કબજાએ આ બંને રાષ્ટ્રો વચ્ચેના સંબંધોને કાયમી દુશ્મનીમાં પરિવર્તિત કરી દીધા. ૧૯૮૦ના દાયકાના ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા દ્વારા સદ્દામ હુસૈનને અપાયેલી સહાયની કડવાશ આજે ૨૦૨૬માં પણ ઈરાનના લશ્કરી વડાઓના નિવેદનોમાં સ્પષ્ટપણે સંભળાય છે, જે દર્શાવે છે કે ઇતિહાસના જખમ હજુ રુઝાયા નથી.

વર્તમાન સમયમાં હોર્મુઝના વ્યૂહાત્મક મહત્વને જોતા એ સ્પષ્ટ થાય છે કે “વિશ્વના દરિયાઈ માર્ગે થતા કુલ તેલ વેપારનો આશરે ત્રીજો ભાગ”આ અત્યંત સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે. અહીં શિપિંગ લેન માત્ર ત્રણ કિલોમીટર જેટલી જ પહોળી છે, જે ઈરાનને આ માર્ગ પર દેખરેખ રાખવા અને નિયંત્રણ મેળવવા માટે ભૌગોલિક લાભ પૂરો પાડે છે. ઈરાન પાસે અત્યારે અત્યાધુનિક ડ્રોન ટેકનોલોજી અને એન્ટી-શિપ મિસાઈલોનું એવું જાળું છે જે અમેરિકાના પાંચમા નૌકાદળના કાફલા માટે સતત એક પડકાર બની રહે છે. તાજેતરમાં અમેરિકન સેનેટ દ્વારા ફિસા કાયદાની કલમ ૭૦૨ હેઠળ સર્વેલન્સની સત્તાઓ લંબાવવાનો નિર્ણય એ બાબતની સાક્ષી પૂરે છે કે પશ્ચિમી દેશો ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ એટલે કે આઈઆરજીસી ની દરેક હિલચાલ પર વોરંટ વગર નજર રાખવા માંગે છે. આ આધુનિક જાસૂસી જાળનો ઉદ્દેશ્ય દરિયાઈ માર્ગે થતા સાયબર હુમલાઓ અને જાસૂસીને અટકાવવાનો છે. જો ઈરાન ખરેખર હોર્મુઝને બંધ કરવાની પોતાની ધમકી પર અમલ કરે, તો માત્ર તેલના ભાવ જ આસમાને નહીં પહોંચે, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ઠપ થઈ જશે, જેના કારણે ભારત જેવા દેશોમાં ફુગાવો અને આર્થિક અસ્થિરતાનું જોખમ અનેકગણું વધી જશે.

ભારત માટે આ ભૌગોલિક તણાવ અત્યંત નાજુક સ્થિતિ પેદા કરી રહ્યો છે કારણ કે ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૯૧% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના ડેટા મુજબ બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ અત્યારે બેરલ દીઠ રૂ ૯૨.૪૨ ની આસપાસ છે, પરંતુ હોર્મુઝમાં થતી કોઈપણ નાની હિલચાલ આ ભાવને ગમે ત્યારે ભડકાવી શકે છે. ભારતીય રૂપિયો અત્યારે ડોલર સામે નબળો પડીને રૂ ૯૨.૬૦ ના સ્તરે પહોંચ્યો છે, જે દેશની આર્થિક સ્થિરતા માટે ચિંતાનો વિષય છે. ભારત એકતરફ ચાબહાર બંદરના માધ્યમથી મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માંગે છે, તો બીજી તરફ અમેરિકન પ્રતિબંધો અને ઈરાનની લશ્કરી આક્રમકતા વચ્ચે પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવી એ ભારત માટે એક મોટી અગ્નિપરીક્ષા સમાન છે. આ સંઘર્ષમાં હવે ટેકનોલોજી એક નવું પરિમાણ ઉમેરી રહી છે. જ્યાં પરંપરાગત ઈંધણ માટે યુદ્ધો થાય છે, ત્યાં બીજી તરફ વિશ્વના દેશો ગ્રીન હાઈડ્રોજન અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા તરફ ઝડપથી વળી રહ્યા છે. સોલિડ-સ્ટેટ બેટરીઓ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સંચાલિત સ્માર્ટ ગ્રીડ સિસ્ટમ્સ આવનારા સમયમાં તેલના રાજકારણને અપ્રસ્તુત બનાવી શકે છે. ૨૦૨૬ના આ વર્ષમાં ઈરાન જે રીતે પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને વેગ આપી રહ્યું છે, તે જોતા વિશ્વ ફરી એકવાર ૧૯૭૦ના દાયકા જેવી ઉર્જા કટોકટી તરફ ધકેલાઈ રહ્યું હોય તેવું લાગે છે.

આ સંઘર્ષ હવે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો રહ્યો નથી, પરંતુ તે એક બહુપરિમાણીય વૈશ્વિક શતરંજની રમત બની ગઈ છે. ચીન અત્યારે વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર છે અને તેનો અડધોઅડધ પુરવઠો આ જ માર્ગે આવે છે, જેના કારણે તેણે ઈરાન સાથે ૨૫ વર્ષની સુરક્ષા સમજૂતી કરી છે. આ સમજૂતીએ અમેરિકાના આર્થિક પ્રતિબંધોની ધાર બુઠ્ઠી કરી દીધી છે. રશિયા પણ યુક્રેન યુદ્ધ બાદ ઈરાનની વધુ નજીક આવ્યું છે, જ્યાં બંને દેશો લશ્કરી ડ્રોન અને મિસાઈલ પ્રણાલીના આદાનપ્રદાન દ્વારા એક નવો ધરી-મિલન રચી રહ્યા છે જે પશ્ચિમી વર્ચસ્વને ખુલ્લો પડકાર ફેંકે છે. સાયબર વોરફેર અને જાસૂસીની ભૂમિકા હવે લશ્કરી યુદ્ધ જેટલી જ નિર્ણાયક બની ગઈ છે. અમેરિકાની એનએનએ એજન્સી ફિસા કાયદા દ્વારા ઈરાની નેતાઓના સંવાદો અને ઈરાન સાથે વેપાર કરતા ત્રીજા પક્ષોના ડેટા પર ચાંપતી નજર રાખી રહી છે જેથી ઈરાનના ગુપ્ત તેલ વેચાણના નેટવર્કને તોડી શકાય. સેટેલાઈટ ઈમેજરી અને અન્ડર-વોટર સેન્સર્સનો ઉપયોગ કરીને હોર્મુઝના તળિયે થતી સબમરીન કે દરિયાઈ સુરંગો બિછાવવાની પ્રવૃત્તિઓને પણ હવે પકડી પાડવામાં આવે છે.

ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ એક અસ્તિત્વની લડાઈ સમાન છે. જો હોર્મુઝનો માર્ગ માત્ર બે અઠવાડિયા માટે પણ અવરોધાય, તો ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર તેની સીધી અસર પડશે અને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધતા આખું પરિવહન તંત્ર ખોરવાઈ જશે. આ જ કારણ છે કે ભારત હવે ઓમાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત સાથે તેલના વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ માટે કરારો કરી રહ્યું છે. ભારતે પશ્ચિમ એશિયા સાથેના સંબંધોમાં ’ડી-હાઈફનેશન’ની નીતિ અપનાવી છે, જેના દ્વારા તે ઈરાન સાથે ચાબહારમાં જોડાયેલું છે અને સાથે જ ઇઝરાયેલ તથા આરબ દેશો સાથે આઈટુયુટુ તથા ઇન્ડિયા-મિડલ ઈસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર એટલે કે આઈમેક જેવા પ્રોજેક્ટ્‌સ દ્વારા નવો વ્યાપારી માર્ગ કંડારવા માંગે છે. આ તમામ ભૌગોલિક તણાવનો કાયમી ઉકેલ હવે અશ્મિભૂત ઈંધણમાંથી મુક્તિ મેળવવામાં જ રહેલો છે. વિશ્વ અત્યારે એક ઐતિહાસિક ઉર્જા સંક્રમણના તબક્કે છે, જ્યાં ગ્રીન એનર્જી હવે માત્ર પર્યાવરણીય લક્ષ્ય નથી રહી પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનું સાધન બની છે.

આ સંઘર્ષની બીજી એક મોટી અસર વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા પર પણ પડી રહી છે. ઈરાન અને રશિયા હવે અમેરિકન ડોલરના વર્ચસ્વને ખતમ કરવા માટે પોતાની સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર કરી રહ્યા છે અને ડિજિટલ કરન્સી તથા બ્લોકચેન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પ્રતિબંધોથી બચવાનો રસ્તો શોધી રહ્યા છે. આ ‘ડી-ડોલરાઈઝેશન’ની પ્રક્રિયા જો વેગ પકડશે, તો અમેરિકાની આર્થિક સત્તા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. ૨૦૨૬ના વર્ષમાં આ પ્રક્રિયા એટલી વેગીલી બની છે કે વિશ્વ હવે બે અલગ નાણાકીય ધ્રુવોમાં વહેંચાઈ રહ્યું છે. હોર્મુઝમાં એક ટેન્કર પર હુમલો થતા જ વૈશ્વિક શેરબજારોમાં કડાકો બોલે છે, જે સાબિત કરે છે કે ભૌતિક યુદ્ધ હવે નાણાકીય સ્થિરતા સાથે સીધું જોડાયેલું છે. ભારત આ કપરા સમયમાં પોતાની ઈ-રૂપી ને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્થાપિત કરવા માંગે છે જેથી પશ્ચિમ એશિયાના દેશો સાથે સીધો વેપાર કરી શકાય.

આમ જોઈએ તો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉઠતા આ તણાવના વમળો વાસ્તવમાં એક જૂની ઉર્જા વ્યવસ્થાના છેલ્લા શ્વાસ સમાન છે. ૨૦૨૬ થી ૨૦૫૦ સુધીની સમયરેખામાં માનવ સંસ્કૃતિના ઉર્જા વપરાશ અને ભૌગોલિક સંબંધો મૂળભૂત રીતે બદલાશે. ભારતની ભવિષ્યની વ્યૂહરચના ’મલ્ટી-એલાઈનમેન્ટ’ પર આધારિત હશે, જેમાં તે એક તરફ અમેરિકા સાથે દરિયાઈ સુરક્ષામાં ભાગીદાર બનશે, તો બીજી તરફ રશિયા અને ઈરાન સાથે આઈએનએસટીસી દ્વારા મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખશે. ૨૦૪૦ સુધીમાં રાષ્ટ્રો વચ્ચેના સંબંધો તેલના બેરલને બદલે ડેટાના ટેરાબાઈટ્‌સ અને ગ્રીન હાઈડ્રોજનના કિલોગ્રામ પર નિર્ભર હશે. હોર્મુઝની આ કટોકટી માનવજાતની જૂની આદતો અને નવી આશાઓ વચ્ચેની એક સાંકડી ગલી છે. જો આપણે સમજદારીપૂર્વક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીશું અને ભારત જેવી વધતી જતી સત્તાઓ વિશ્વના નેતૃત્વમાં સંતુલન જાળવી રાખશે, તો આપણે આ ભૌગોલિક કટોકટીમાંથી હેમખેમ બહાર નીકળી શકીશું અને એક વધુ સ્થિર, હરિયાળું અને સુરક્ષિત ભવિષ્ય કંડારી શકીશું.