કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ માં વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર એક સમયગાળાનો અનુભવ કરી રહ્યું છે, જ્યાં ઘણા મુખ્ય તેલ પુરવઠા માર્ગો એક સાથે દબાણ હેઠળ છે. યુએસ-ઈરાન સંઘર્ષ વચ્ચે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં શિપિંગ ટ્રાફિકમાં ભારે ઘટાડો થયો છે. લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંડેબ ક્ષેત્રમાં હુથી હુમલાઓએ દરિયાઈ પરિવહનને જોખમમાં મૂક્યું છે, અને હવે ડ્રોન હુમલાઓને કારણે સાઉદી અરેબિયાની આશરે ૧,૨૦૦ કિલોમીટર લાંબી પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન પણ અસ્થાયી રૂપે બંધ કરી દેવામાં આવી છે. આ પાઇપલાઇન સાઉદી અરેબિયાના પૂર્વીય તેલ ક્ષેત્રોને લાલ સમુદ્રના બંદર યાનબુ સાથે જોડે છે અને દરરોજ આશરે ૪-૫ મિલિયન બેરલ તેલ પરિવહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સંમુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, એ નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે આ વિકાસનું ગુરુત્વાકર્ષણ વધારે છે કારણ કે હોર્મુઝ પોતે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક છે. સામાન્ય સંજોગોમાં, વિશ્વના તેલ અને એલએનજીનો લગભગ પાંચમો ભાગ તેના દ્વારા પરિવહન થાય છે. જો કે, ૧૭ સપ્ટેમ્બરના રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, બુધવારે હોર્મુઝમાંથી ફક્ત ત્રણ કોમોડિટી જહાજો પસાર થયા હતા, જે ૧૦-દિવસના સરેરાશ ૧૭ જેટલા હતા. આનો અર્થ એ નથી કે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયો છે, પરંતુ તેલ માર્ગને સામાન્ય રીતે ખુલ્લો કહેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ તે સૂચવે છે કે યુદ્ધે ઊર્જા પરિવહનની સામાન્ય વ્યવસ્થાને ગંભીર અસર કરી છે. સમાંતર રીતે, બાબ અલ-મંડેબ પણ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. યુરોપ અને એશિયા વચ્ચે લાલ સમુદ્ર દ્વારા મુસાફરી કરતા જહાજો માટે આ એક વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ છે. આજે ઉપલબ્ધ નવીનતમ બજાર ડેટામાં, ૧૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬, બ્રેન્ટ ક્રૂડ પ્રતિ બેરલ ઇં૧૦૪ અને ડબલ્યુટીઆઈ પ્રતિ બેરલ ઇં૧૦૧ ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું; આનો અર્થ એ થયો કે કિંમતો ઇં૧૦૦ થી ઉપર રહે છે. હુતી હુમલાઓ અને પ્રાદેશિક લશ્કરી તણાવને કારણે, શિપિંગ કંપનીઓ જોખમ, વીમા ખર્ચ અને વૈકલ્પિક માર્ગોની સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. આવા વાતાવરણમાં, સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન બંધ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ પાઇપલાઇન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બાયપાસ કરીને લાલ સમુદ્રમાં સાઉદી તેલ પરિવહન માટેનો મુખ્ય વૈકલ્પિક માર્ગ રહ્યો છે. વૈશ્વિક તેલ સંકટ વચ્ચે, ભારત સરકારે ૧૬ સપ્ટેમ્બરથી પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એટીએફ ની નિકાસ પરની વસૂલાત ઘટાડી દીધી છે; જોકે, આની પેટ્રોલ અને ડીઝલના સ્થાનિક છૂટક ભાવ પર સીધી અસર થતી નથી.
મિત્રો, સાઉદી અરેબિયામાંથી જાહેર થયેલા તેલ ઉત્પાદનના આંકડા પણ ચિંતા પેદા કરે છે. ઓપેકને પૂરા પાડવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર, ઓગસ્ટમાં સાઉદી અરેબિયાનું ક્રૂડ ઓઇલનું ઉત્પાદન આશરે ૬.૨૪ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું, જે જુલાઈમાં આશરે ૮.૧ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું તેનાથી આશરે ૧.૯ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ ઓછું છે. આ ૧૯૯૦ પછીનું સૌથી નીચું માસિક ઉત્પાદન સ્તર હોવાનું નોંધાયું છે. જો કે, ઉત્પાદન અને વાસ્તવિક બજાર પુરવઠો અલગ અલગ ખ્યાલો છે; તેથી, આ આંકડાઓને વૈશ્વિક તેલ ઉપલબ્ધતામાં અનુરૂપ ઘટાડા તરીકે સીધી રીતે અર્થઘટન ન કરવા જોઈએ. હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન સાઉદી અરેબિયાના નિકાસ ભંડાર અને પાઇપલાઇનની પુનઃસ્થાપનનો છે. રોઇટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, જો પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન ટૂંક સમયમાં કાર્યરત નહીં થાય, તો યાનબુ ફિલ્ડમાં સાઉદી અરેબિયાના નિકાસયોગ્ય તેલ ભંડાર ફક્ત પાંચથી સાત દિવસ સુધી જ ટકી શકે છે, અને લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપની સ્થિતિમાં, વૈશ્વિક પુરવઠાના ૪ ટકા સુધી અસર થવાનું જોખમ છે. આ સંભવિત જોખમનું મૂલ્યાંકન છે, તાત્કાલિક ૪ ટકાનો વાસ્તવિક ઘટાડો નહીં.
મિત્રો, તેલ બજારે આ જોખમ પર તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપી. ૧૫ સપ્ટેમ્બરના રોજ, યાનબુથી તેલ શિપમેન્ટ અટકાવવામાં આવ્યા હોવાના અને યુરોપમાં કેટલાક શિપમેન્ટ રદ કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો વચ્ચે, બ્રેન્ટ લગભગ ૧૦૮.૭૫ ડોલર પ્રતિ બેરલ અને ડબલ્યુટીઆઈ લગભગ ૧૦૫.૮૩ ડોલર પર બંધ થયો. જોકે, બીજા દિવસે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા સોહરના ઓમાની બંદર દ્વારા વૈકલ્પિક શિપમેન્ટની સુવિધા આપી રહ્યું હોવાના સમાચાર આવ્યા, ત્યારે ભાવ થોડા નરમ પડ્યા, અને ૧૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ, બ્રેન્ટ લગભગ ૧૦૫.૮૩ ડોલર અને ડબલ્યુટીઆઈ લગભગ ૧૦૨.૪૩ ડોલર પર બંધ થયો. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે બજાર ફક્ત યુદ્ધના સમાચાર પર જ નહીં, પરંતુ વૈકલ્પિક પુરવઠો ઉપલબ્ધ થવાની સંભાવના પર પણ ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે ઇં૧૨૦ પ્રતિ બેરલ સ્તર હાલમાં સંભવિત જોખમ અથવા બજાર ચર્ચાનો વિષય છે, ચોક્કસ આગાહી નથી. જો હોર્મુઝમાં વિક્ષેપ ચાલુ રહે, તો બાબ અલ-મંડેબ ક્ષેત્રમાં હુમલાઓ વધશે, અને સાઉદી પાઇપલાઇનના સમારકામમાં લાંબો સમય લાગશે, તો ઉપલબ્ધ વૈશ્વિક પુરવઠા પર દબાણ વધી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, જો વૈકલ્પિક દરિયાઈ માર્ગો સક્રિય રહે, તો સાઉદી પાઇપલાઇન ઝડપથી પુનઃસ્થાપિત થાય, અથવા વધારાનું ઉત્પાદન બજારમાં આવે, તો દબાણ મર્યાદિત રહી શકે છે.
મિત્રો, આ કટોકટીની અસર ફક્ત ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પૂરતી મર્યાદિત નથી. મોંઘા ક્રૂડ ઓઇલ પરિવહન, પેટ્રોલ અને ડીઝલ, ઉડ્ડયન ઇંધણ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, પ્લાસ્ટિક, ખાતરો અને વીજ ઉત્પાદન જેવી ઘણી પ્રવૃત્તિઓના ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે. તેલ આયાત પર ખૂબ નિર્ભર દેશોમાં, આ ચાલુ ખાતા, વિનિમય દર, સરકારી સબસિડી અને ફુગાવાને અસર કરી શકે છે. પહેલાથી જ ઊંચા ઉર્જા ખર્ચ વચ્ચે, જો ડીઝલ અને જેટ ઇંધણની ઉપલબ્ધતાને પણ અસર થાય છે, તો તે વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ પર વધારાનું દબાણ બનાવી શકે છે. સામાજિક-આર્થિક અસરો દેશોમાં અલગ અલગ હોઈ શકે છે. જ્યાં સરકારો ઇંધણના ભાવને નિયંત્રિત અથવા સબસિડી આપવાની સ્થિતિમાં હોય છે, ત્યાં તાત્કાલિક ગ્રાહક અસર થોડા સમય માટે મર્યાદિત હોઈ શકે છે, પરંતુ નાણાકીય બોજ વધશે. મર્યાદિત વિદેશી વિનિમય અનામત અને ઓછા વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર ધરાવતા દેશો માટે, મોંઘા તેલની આયાત વધુ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેથી, વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં લાંબા સમય સુધી વધારો પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને શ્રીલંકા જેવા આયાત- આધારિત દેશો માટે એક ખાસ પડકાર ઉભો કરી શકે છે. વિવિધ દેશોમાં વિરોધના અહેવાલો પણ આવ્યા છે, પરંતુ તેમના કારણો અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અલગ અલગ છે.
મિત્રો, ભારત માટે ચિત્ર પ્રમાણમાં અલગ છે, પરંતુ જોખમો હજુ સમાપ્ત થયા નથી. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકારોમાંનો એક છે, તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અને સમુદ્રી નૂર દરમાં લાંબા સમય સુધી વધારો ભારતીય અર્થતંત્ર પર અસર કરી શકે છે. બીજી બાજુ, ભારત પાસે વૈવિધ્યસભર આયાત સ્ત્રોતો, વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર, સ્થાનિક રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અને મોટી સરકારી તેલ કંપનીઓનું નેટવર્ક છે, જે અચાનક બાહ્ય આંચકાઓને અમુક અંશે શોષવામાં મદદ કરી શકે છે. જો કે, જો તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઇં૧૦૦-ઇં૧૨૦ ની આસપાસ રહે છે, તો ફુગાવા, વેપાર ખાધ અને રૂપિયા પરની અસરનું નિરીક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
મિત્રો, રસપ્રદ વાત એ છે કે, સાઉદી અરેબિયા કટોકટી વચ્ચે વૈકલ્પિક માર્ગો શોધી રહ્યું છે. ૧૬ સપ્ટેમ્બરના રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, સાઉદી અરેબિયાએ સોહરના ઓમાની બંદર નજીક જહાજ-થી-જહાજ ટ્રાન્સફર દ્વારા એશિયન ખરીદદારોને ક્રૂડ ઓઇલ પૂરું પાડવાના પ્રયાસો વધારી દીધા છે. ગલ્ફમાં રાસ તનુરા અને જુવેમાહ બંદરોથી શિપમેન્ટમાં પણ વધારો થયો છે. આ સૂચવે છે કે સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય બજાર ખેલાડીઓ સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય નથી, પરંતુ વૈકલ્પિક માર્ગો દ્વારા પુરવઠો જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ સમગ્ર વિકાસમાંથી સૌથી મોટો વૈશ્વિક પાઠ ઊર્જા સુરક્ષા છે. એવા સમયે જ્યારે વિશ્વ સ્થિર અને સસ્તા તેલ પુરવઠા પર આધાર રાખે છે, ત્યારે યુદ્ધ એકસાથે અનેક દરિયાઈ ચોકીઓ અને ઉર્જા માળખાને અસર કરી રહ્યું છે. હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ, બાબ અલ-મંડેબ અને સાઉદી પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન અલગ માર્ગો છે, પરંતુ વર્તમાન કટોકટીમાં તેમના જોખમો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. આ પરસ્પર જોડાયેલું જોખમ ઉર્જા બજાર માટે સૌથી ગંભીર પડકાર ઉભો કરે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિને તાત્કાલિક વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર સંપૂર્ણ રોક લગાવવી યોગ્ય રહેશે નહીં, પરંતુ ઉર્જા બજારમાં ચોક્કસપણે અસાધારણ અનિશ્ચિતતા જોવા મળી છે. સાઉદી ઉત્પાદનમાં તીવ્ર ઘટાડો, હોર્મુઝમાં શિપિંગ ટ્રાફિકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો, બાબ અલ-મંડેબમાં સુરક્ષા કટોકટી અને પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇનને નુકસાન એ બધા સૂચવે છે કે આગામી દિવસોમાં બજારની દિશા મુખ્યત્વે ત્રણ પરિબળો પર આધારિત રહેશેઃ યુદ્ધ અને દરિયાઈ માર્ગો અંગેની પરિસ્થિતિ, સાઉદી પાઇપલાઇનની પુનઃસ્થાપના અને વૈકલ્પિક તેલ પુરવઠાની વાસ્તવિક ક્ષમતા. જો આ ત્રણ પરિબળોમાં સુધારો થવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેલના ઊંચા ભાવની અસર ઉર્જાથી આગળ ફુગાવા, પરિવહન, ઉદ્યોગ અને વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિ સુધી ફેલાઈ શકે છે. જોકે, જો વૈકલ્પિક પુરવઠા માર્ગો સક્રિય રહે, તો બજાર ધીમે ધીમે આ આંચકાને શોષી શકે છે.
