કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતીય ન્યાયતંત્રને સામાન્ય નાગરિકો ન્યાય માટે છેલ્લી આશા તરીકે જુએ છે. સરકાર, વહીવટ, સંસ્થા, કે શક્તિશાળી વ્યક્તિ વિરુદ્ધ ફરિયાદ હોય કે બે સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચેનો વિવાદ હોય, બંધારણ અને કાયદાના શાસન સમક્ષ સમાનતાનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત એ છે કે ન્યાયિક પ્રક્રિયા વ્યક્તિની સ્થિતિને નહીં, પણ કાયદા અને પુરાવાને ધ્યાનમાં લે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના છેલ્લા અઠવાડિયામાં સુપ્રીમ કોર્ટ સાથે સંકળાયેલા ત્રણ વિકાસે ન્યાય, સુરક્ષા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના આ સંતુલનને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યા. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે ૨૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-એનસીઆરમાં તાજેતરના જાતીય હુમલાઓની સ્વતઃ નોંધ લીધી, જેમાં ચાલતી સ્લીપર બસમાં સગીરા પર કથિત સામૂહિક બળાત્કારનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેણે તેને ૨૦૧૨ ના નિર્ભયા કેસની પીડાદાયક યાદ અપાવી અને જાહેર સ્થળોની સલામતી અને વહીવટી જવાબદારી અંગે પ્રશ્નો ઉભા કર્યા. તે જ દિવસે, મહારાષ્ટ્રના ડોમ્બિવલીમાં શાસ્ત્રીનગર હોસ્પિટલમાં ડોકટરો પર થયેલા કથિત હુમલાના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે રાજકીય પક્ષના કાઉન્સિલરને આપવામાં આવેલા જામીન પર રોક લગાવી, તેમને ત્રણ દિવસની અંદર આત્મસમર્પણ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો, અને તબીબી સમુદાયની સલામતી અંગે એક મજબૂત સંદેશ આપ્યો. ત્રીજો અને સૌથી દૂરગામી વિકાસ ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ આર વિરુદ્ધ ઇ અને અન્ય ૨૦૨૬ આઈએનએસસી ૧૦૪૯ માં લેવાયેલો નિર્ણય હતો, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વૈવાહિક અને બાળ કસ્ટડી વિવાદોમાં પોક્સો કાયદાના સંભવિત દુરુપયોગને રોકવા માટે વિગતવાર સલામતીના પગલાં નક્કી કર્યા હતા.
મિત્રો, સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી-એનસીઆર ઘટનાનું સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું અને તેની રજિસ્ટ્રીને જાહેર હિતનો કેસ નોંધવાનો નિર્દેશ આપ્યો. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, ચાલતી સ્લીપર બસના ડ્રાઇવર અને કંડક્ટર દ્વારા ૧૬ વર્ષની છોકરી પર કથિત ગેંગરેપનો કેસ નોંધવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે નબળી લાઇટિંગ, અપૂરતી દેખરેખ અને વહીવટી ખામીઓને કારણે ઉદ્યાનો અને બસો જેવા જાહેર સ્થળોને ઉચ્ચ જોખમી વિસ્તારો બનવાની મંજૂરી આપી શકાતી નથી. સગીર પર જાતીય હુમલાના કિસ્સાઓમાં, બાળકોના જાતીય ગુનાઓથી રક્ષણ અધિનિયમ, ૨૦૧૨ (પોક્સો) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ અને ભારતીય દંડ સંહિતા, ૨૦૨૩ ની જાતીય ગુનાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓ, હકીકતોના આધારે લાગુ થઈ શકે છે; જોકે, ચોક્કસ કલમનો અંતિમ નિર્ણય હ્લૈંઇ, પીડિતાના નિવેદન, તબીબી પુરાવા અને ચાર્જશીટ પર આધાર રાખે છે. તેથી, કોર્ટના સ્વતઃ-સંજ્ઞાનને આરોપીના ગુનાનો અંતિમ ન્યાયિક નિષ્કર્ષ ગણવો જોઈએ નહીં.
મિત્રો બીજી બાજુ, મિત્રો, ડોંબિવલી હોસ્પિટલ કેસ કાયદાના શાસનનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે જે સત્તા અથવા સામાજિક પ્રભાવને પાર કરે છે. રમેશ મ્હાત્રે અને અન્ય લોકો પર ડોક્ટરો અને હોસ્પિટલ સ્ટાફ પર કથિત રીતે હુમલો કરવાનો આરોપ છે. આ એફઆઈઆર માં ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૧૩૨ (જાહેર સેવકને તેની ફરજ બજાવતા અટકાવવા માટે હુમલો અથવા ગુનાહિત બળ), કલમ ૧૨૧(૧) (જાહેર સેવકને નુકસાન પહોંચાડવા બદલ ગુનાહિત ધાકધમકી), કલમ ૩૫૧(૧) (ગુનાહિત ધાકધમકી), કલમ ૩૫૨ (ઇરાદાપૂર્વક અપમાન), કલમ ૧૮૯(૨) (ગેરકાયદેસર સભા) અને કલમ ૧૯૧(૨) (હુલ્લડો) સહિતની જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે. આ કેસમાં મહારાષ્ટ્રના ખાસ રાજ્ય કાયદાની જોગવાઈઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે તબીબી કર્મચારીઓ અને તબીબી સંસ્થાઓ સામે હિંસા અને સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાથી અટકાવે છે. ૨૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા જામીન પર રોક લગાવી હતી, અને આરોપીને ત્રણ દિવસની અંદર આત્મસમર્પણ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. બેન્ચે તેના અગાઉના ગુનાહિત રેકોર્ડને પણ ધ્યાનમાં લીધો હતો. મહત્વનું છે કે, કેસ હજુ પણ ન્યાયિક પ્રક્રિયા હેઠળ છે, અને આરોપોને અંતિમ સજા તરીકે ગણવા જોઈએ નહીં.
મિત્રો આ વિકાસમાં, વ્યાપક કાનૂની અસર ધરાવતો નિર્ણય ઇ વિરુદ્ધ ઈ અને અન્ય, સિવિલ અપીલ નં. ૧૩૧૧૯/૨૦૨૬, સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (સિવિલ) નં. ૧૦૯૨/૨૦૨૪, અને કન્ટેમ્પ્ટ પિટિશન નં. ૨૦૮/૨૦૨૪ માંથી ઉદ્ભવતા સંબંધિત ફોજદારી અપીલોનો સમાવેશ થાય છે. બે સભ્યોની માનનીય બેન્ચે માતાપિતા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા વૈવાહિક અને બાળકની કસ્ટડીના વિવાદનો સામનો કર્યો. બાળકનો જન્મ ૨૦૧૫ માં થયો હતો. બેંગલુરુ ફેમિલી કોર્ટે માર્ચ ૨૦૨૨ માં પિતાને કસ્ટડી આપી હતી, જેને કર્ણાટક હાઈકોર્ટ અને પછી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અસફળ પડકારો બાદ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ માં માન્ય રાખવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, ૨૦૨૪ માં, માતા દ્વારા પિતા અને પરિવારના અન્ય સભ્યો વિરુદ્ધ પોક્સો એક્ટની કલમ ૧૦, કિશોર ન્યાય (બાળકોની સંભાળ અને સુરક્ષા) એક્ટની કલમ ૭૫ અને તત્કાલીન ભારતીય દંડ સંહિતાની જોગવાઈઓ હેઠળ બાળક પર જાતીય શોષણનો આરોપ લગાવતો કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આરોપોની અસાધારણ ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લેતા, સુપ્રીમ કોર્ટે એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં તપાસ સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશનને સોંપવામાં આવી હતી, અને બાળ અને કિશોર મનોચિકિત્સા અને ક્લિનિકલ સાયકોલોજીના નિષ્ણાતોની મદદ લેવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં બાળકના નિવેદન, સીસીટીવી ફૂટેજ, તબીબી અને મનોવૈજ્ઞાનિક ડેટા અને પરિસ્થિતિઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા સીબીઆઈ ડેટામાં આરોપો અચોક્કસ જણાયા હતા, અને કોર્ટે તારણ કાઢ્યું હતું કે ફોજદારી કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી એ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ હશે. પરિણામે, સંબંધિત એફઆઈઆર અને કાર્યવાહી રદ કરવામાં આવી હતી, અને પિતાને બાળકની કાનૂની કસ્ટડી જાળવી રાખવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. ચુકાદાની શરૂઆતમાં, કોર્ટે ગંભીર પરિસ્થિતિ પર ભાર મૂક્યો હતો કે જ્યારે માતાપિતાનો રોષ બાળકના જાતીય શોષણના પાયાવિહોણા આરોપ સુધી વધે છે, ત્યારે વિવાદ સંપૂર્ણપણે અલગ અને અત્યંત ગંભીર પરિમાણ લે છે.
મિત્રો, આ ચુકાદાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું ભવિષ્યના કેસ માટે બનાવવામાં આવેલ ન્યાયિક સુરક્ષા છે. જ્યાં બાળક સાથે રહેતા માતાપિતા અથવા પરિવારના સભ્ય પર પોક્સો ગુનાનો આરોપ હોય અને માતાપિતા વચ્ચે વૈવાહિક વિવાદ પણ હોય, ત્યાં તપાસ અધિકારીએ ધરપકડના પ્રશ્ન પર ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૩૫ ના ધોરણોનું કડક પાલન કરવું જોઈએ. આવા કિસ્સાઓમાં, એક મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા એ બાળક અને કિશોર મનોચિકિત્સક અથવા ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટ દ્વારા બાળકનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન છે. નિષ્ણાતને સામાન્ય રીતે પોક્સો નિયમો, ૨૦૨૦ ના નિયમ ૫ હેઠળ જિલ્લા બાળ સુરક્ષા એકમમાં ઉપલબ્ધ નિષ્ણાતોમાંથી પસંદ કરી શકાય છે. તેમનો હેતુ બાળક પરના કોઈપણ પ્રભાવ, સંજોગો અને તેમના નિવેદનોને વ્યાવસાયિક રીતે સમજવામાં તપાસમાં મદદ કરવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે બીજો એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યોઃ ફક્ત પોક્સો હ્લૈંઇ દાખલ કરવાથી આરોપની સત્યતા સ્થાપિત થતી નથી અને તે માતાપિતાના કસ્ટડી અથવા વાલીપણાના દાવાને આપમેળે સમાપ્ત કરતું નથી. ફેમિલી કોર્ટે ઉપલબ્ધ સામગ્રી અને તપાસના તથ્યોના આધારે સ્વતંત્ર પ્રથમ દ્રષ્ટિએ અભિપ્રાય બનાવવો જોઈએ. તેવી જ રીતે, પોક્સો કાયદાની કલમ ૩૩ હેઠળ સ્પેશિયલ કોર્ટ સમક્ષ સીધી ખાનગી ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવે તેવા કિસ્સાઓમાં પણ, બાળકના નિષ્ણાત મૂલ્યાંકનને અન્ય સામગ્રી સાથે ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ, જે નિર્ધારિત સંજોગોમાં કાર્યવાહી શરૂ કરે છે. પોક્સો કાયદાની કલમ ૨૨ માં ખોટી ફરિયાદો અથવા ખોટી માહિતી સાથે સંકળાયેલી ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ માટે સજાની જોગવાઈ છે, પરંતુ કોર્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સાચા બાળ પીડિતોના રક્ષણને નબળી પાડવાનો નથી, પરંતુ કાયદાને વૈવાહિક બદલો લેવાનું સાધન બનતા અટકાવવાનો છે.
મિત્રો, આ ચુકાદો આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની દ્રષ્ટિકોણથી પણ ખૂબ જ સુસંગત છે, કારણ કે બાળ અધિકાર ન્યાયશાસ્ત્રનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતમાં છે. એક તરફ, સાચા જાતીય હુમલાની ફરિયાદને અત્યંત સંવેદનશીલતા અને તત્પરતા સાથે હાથ ધરવી જોઈએ, તો બીજી તરફ, માતાપિતાના સંઘર્ષમાં બાળકને હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરવાથી તેમના પોતાના માનસિક સુખાકારીને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મૂંઝવણ વચ્ચે સંતુલિત માર્ગ શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેથી ખાતરી કરી શકાય કે સાચા પીડિતનો અવાજ ન તો દબાય અને ન તો કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિને ફક્ત આરોપને કારણે સામાજિક, પારિવારિક અને વ્યક્તિગત નુકસાન થાય. તેથી, તમામ ઉચ્ચ અદાલતોના રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો દ્વારા ફોજદારી અદાલતો અને પોલીસ તંત્રને ચુકાદાની નકલો મોકલવાનો નિર્દેશ તેના રાષ્ટ્રીય મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
આમ, જો આપણે ઉપરોક્ત કથાનું પરીક્ષણ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળે છે કે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના આ ન્યાયિક વિકાસ કાયદાના ત્રણ અલગ પરંતુ એકબીજા સાથે જોડાયેલા પરિમાણોને પ્રકાશિત કરે છેઃ જાહેર સ્થળોએ મહિલાઓ અને બાળકોની સલામતી, ડોકટરો જેવા જાહેર સેવા પ્રદાતાઓનું રક્ષણ, અને અત્યંત કડક બાળ સુરક્ષા કાયદાઓના સંભવિત દુરુપયોગથી નાગરિક સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ. ન્યાયનો સાચો અર્થ ફક્ત ગુનેગારને સજા કરવાનો નથી, પરંતુ વાસ્તવિક પીડિતનું રક્ષણ કરવાનો, અન્યાયી શિક્ષાત્મક પ્રક્રિયાઓથી નિર્દોષનું રક્ષણ કરવાનો અને બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતોને અન્ય તમામ સંઘર્ષોથી ઉપર રાખવાનો છે. તેથી, ઇ દૃજ. ઈ શ્ર્ ંંરીજિ માં નિર્ણય ફક્ત વૈવાહિક વિવાદનો ઉકેલ નથી, પરંતુ દેશભરની પોલીસ, ખાસ પોક્સો કોર્ટ અને કૌટુંબિક કોર્ટ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છેઃ જ્યારે બાળ સુરક્ષા કાયદાઓની કઠોરતા અકબંધ રહેવી જોઈએ, ત્યારે આરોપને આપમેળે અપરાધનો પુરાવો ગણવો જોઈએ નહીં – કારણ કે ન્યાયની વિશ્વસનીયતા આખરે નિષ્પક્ષ તપાસ, પુરાવા, યોગ્ય પ્રક્રિયા અને સત્ય વચ્ચેના સંતુલન પર આધારિત છે.
