Nirmal Metro – Best Gujarati Newspaper – Daily – ગુજરાતી સમાચાર – Gujarat
article

હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૮ પર સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય! તમિલનાડુ અધિનિયમની કલમ ૬ અને કલમ ૨૯એ હેઠળની દલીલો નિષ્ફળ ગઈ. સુપ્રીમ કોર્ટે પૌત્રના દાદાની મિલકત પરના જન્મસિદ્ધ અધિકારને ફગાવી દીધો. શું તેના પિતા દ્વારા વારસામાં મળેલી મિલકત હવે તેની સ્વતંત્ર મિલકત છે?

 કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંડિયા – સંયુક્ત કુટુંબ વ્યવસ્થા સદીઓથી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય સભ્યતા અને કૌટુંબિક સંસ્કૃતિમાં એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. દાદાને પરિવારના વડા માનવામાં આવે છે, પિતાને કૌટુંબિક જવાબદારીઓનો વાહક માનવામાં આવે છે અને પૌત્ર-પૌત્રીઓને પરિવારની ભાવિ પેઢીનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સંયુક્ત પરિવારમાં મિલકત માત્ર આર્થિક સંસાધન જ નથી, પરંતુ પેઢીગત વારસો, કૌટુંબિક સન્માન અને પરસ્પર વિશ્વાસનું પ્રતીક પણ છે. જોકે, બદલાતા સામાજિક વાતાવરણ, ડિજિટલ યુગમાં નવી પેઢીની સ્વતંત્ર વિચારસરણી, કૌટુંબિક દખલગીરી, મિલકતનું વધતું બજાર મૂલ્ય અને પરસ્પર મતભેદોને કારણે, સંયુક્ત પરિવારોમાં મિલકતના વિવાદો સતત કાનૂની પડકાર બની રહ્યા છે. ઘણા વિવાદો નીચલી અદાલતો અને અંતે સુપ્રીમ કોર્ટ થઈને હાઇકોર્ટ સુધી પહોંચી રહ્યા છે. આ મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સંદર્ભમાં, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે ૬ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ, ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે એક ચુકાદો આપ્યો હતો જેણે પૌત્રના દાદા પાસેથી વારસામાં મળેલી મિલકત પર જન્મસિદ્ધ અધિકારના પ્રશ્નને નવી કાનૂની સ્પષ્ટતા આપી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૮ હેઠળ, પિતા દ્વારા વારસામાં મળેલી મિલકત ફક્ત એટલા માટે સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારની પૈતૃક મિલકત બની શકતી નથી કારણ કે તે તેના પિતા, પૌત્રના દાદા પાસેથી વારસામાં મળી હતી. આ ચુકાદો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે પરિવારોમાં મિલકતની માલિકી, વારસો અને સહ-પારસિક અધિકારો વચ્ચેના તફાવતને સમજવાની તક પૂરી પાડે છે. આ સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાનું શીર્ષક જે. રાજેશ (સગીર) તેની માતા દ્વારા અને કુદરતી વાલી વિરુદ્ધ જે. ગોમતી વિરુદ્ધ એમ. કુમારન (મૃતક) એલઆરએસ અને અન્ય દ્વારા છે. તટસ્થ સંદર્ભઃ ૨૦૨૬.

આઈએનએસસી ૧૨૦૮ અપીલ નંબરઃ સિવિલ અપીલ નંબર ૭૦૨૦ ઓફ ૨૦૧૨ બેન્ચઃ ન્યાયાધીશ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહ અને ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ, ન્યાયાધીશ લેખકઃ ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ પરિણામઃ અપીલ ફગાવી દેવામાં આવી, મદ્રાસ હાઇકોર્ટનો નિર્ણય માન્ય રાખવામાં આવ્યો. આ નિર્ણય માત્ર પરિવારમાં મિલકતના વિવાદનું નિરાકરણ લાવતો નથી, પરંતુ હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૮ હેઠળ વારસાગત મિલકત અને પરંપરાગત સહ-પારસિક મિલકત વચ્ચેના તફાવતને ફરીથી સ્થાપિત કરે છે. આ કેસમાં, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ફક્ત દાદાની મિલકતનો મૂળ સ્ત્રોત હોવાને કારણે તે પૌત્ર માટે આપમેળે જન્મસિદ્ધ અધિકાર બની જતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે પૌત્રના તમામ પ્રકારની પૈતૃક મિલકતના અધિકારને નાબૂદ કર્યો નથી. નિર્ણયનો વાસ્તવિક મૂળ કલમ ૮ હેઠળ વ્યક્તિગત વારસા અને સંયુક્ત સહ-સહાયક મિલકત વચ્ચેનો કાનૂની ભેદ છે.

મિત્રો, જો આપણે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૮ નો સાચો અર્થ સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ, તો આ નિર્ણયનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની આધાર હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ની કલમ ૮ છે. આ કલમ ત્યારે લાગુ પડે છે જ્યારે કોઈ હિન્દુ પુરુષ વસિયત વગર મૃત્યુ પામે છે. આવી સ્થિતિમાં, તેની મિલકત કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત ઉત્તરાધિકારના ક્રમ અનુસાર ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. પ્રથમ વર્ગ, એટલે કે, વર્ગ ૧ ના વારસદારોમાં પુત્ર, પુત્રી, વિધવા અને માતા, અન્ય નિયુક્ત વારસદારોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ભેદ સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. જો મૃતકનો પુત્ર જીવંત હોય, તો તેનો પુત્ર, એટલે કે, પૌત્ર, ફક્ત આ સંબંધના આધારે સીધો વર્ગ ૧ નો વારસદાર બનતો નથી. જોકે, જો પુત્ર પિતાથી પહેલા એટલે કે દાદાથી પહેલા મૃત્યુ પામ્યો હોય, તો પૂર્વવર્તી પુત્રનો પુત્ર નિર્ધારિત ઉત્તરાધિકાર હેઠળ હિસ્સો મેળવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ તફાવત પર ભાર મૂક્યો. કોર્ટના મતે, જ્યારે દાદાની મિલકત કલમ ૮ હેઠળ તેમના વર્ગ ૧ વારસદારોને જાય છે, ત્યારે દરેક વારસદાર તેમના હિસ્સાનો સ્વતંત્ર માલિક બને છે. કલમ ૧૯ હેઠળ, આવા વારસદારો સામાન્ય રીતે મિલકતને શેરધારક તરીકે વારસામાં મેળવે છે, સતત સંયુક્ત સહ-ભાગીદાર તરીકે નહીં. તેથી, પિતાનો હિસ્સો સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારની મિલકત ફક્ત એટલા માટે બનતો નથી કારણ કે તેનો મૂળ સ્ત્રોત દાદાની મિલકત હતી. પિતા પાસે તેમના હિસ્સાની સ્વતંત્ર માલિકી છે.

મિત્રો, જો આપણે એ સમજવું હોય કે આ કેસમાં ૧૯૮૬ નો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો શા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધાર બન્યો, તો આ સમગ્ર વિવાદને સમજવા માટે, ૧૯૮૬ ના એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયને જાણવો જરૂરી છે. એટલે કે, સંપત્તિ કર કમિશનર, કાનપુર વિરુદ્ધ ચંદર સેન, (૧૯૮૬) ૩ એસસીસી ૫૬૭. આ નિર્ણયમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે કાનૂની સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૮ હેઠળ પિતા પાસેથી વારસામાં મળેલી મિલકત પુત્રને તેની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં પસાર થાય છે, અને જરૂરી નથી કે તે તેના હિન્દુ અવિભાજિત પરિવારના કર્તા તરીકે હોય. આનો અર્થ એ થયો કે જન્મ દ્વારા સહ-હકનો ખ્યાલ, જે પરંપરાગત હિન્દુ કાયદામાં અસ્તિત્વમાં હતો, તે કલમ ૮ હેઠળ વારસામાં મળેલી દરેક મિલકત પર આપમેળે લાગુ થઈ શકતો નથી. ત્યારબાદ, યુધિષ્ઠિર વિરુદ્ધ અશોક કુમાર, (૧૯૮૭) ૧ એસસીસી ૨૦૪ માં ચંદર સેન સિદ્ધાંતને પણ સ્વીકારવામાં આવ્યો. હાલના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે આ અગાઉના ચુકાદાઓ, અન્ય સંબંધિત નિર્ણયો સાથે તપાસ્યા, અને સ્પષ્ટ કર્યું કે જૂના હિન્દુ અંગત કાયદા પર આધારિત પૌત્રના જન્મસિદ્ધ અધિકારના દાવાને સ્વીકારી શકાતો નથી, કોડિફાઇડ ઉત્તરાધિકાર કાયદાને અવગણીને. આ આ નિર્ણયનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પાસું છે. કોર્ટે ૧૯૮૬ ના સિદ્ધાંતની સુસંગતતા પર નવો કાયદો બનાવીને નહીં, પરંતુ વર્તમાન વિવાદના તથ્યો પર લાગુ કરીને ફરીથી ભાર મૂક્યો.

મિત્રો, સુપ્રીમ કોર્ટે તમિલનાડુ કાયદાની કલમ ૬ અને કલમ ૨૯એ ની દલીલોને કેમ નકારી કાઢી તે સમજવા માટે, અપીલકર્તાએ હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદાની કલમ ૬ અને તમિલનાડુ કાયદાની કલમ ૨૯એ પર આધાર રાખ્યો હતો. અપીલકર્તાએ દલીલ કરી હતી કે તેમનો જન્મ ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૪ ના રોજ થયો હતો, અને સમાધાન હુકમનામું ૩ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૪ ના રોજ પસાર થયું હતું. તેથી, તેમણે જન્મ દ્વારા સહ-માલિકી અધિકારો પ્રાપ્ત કર્યા હતા. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલને ફગાવી દીધી હતી. કલમ ૬ મિતાક્ષરા સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારની સહ-માલિકી મિલકતમાં વારસાના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે. ૨૦૦૫ ના સુધારામાં પુત્રીઓને જન્મથી જ પુત્રો સમાન સહ-માલિકી અધિકારો આપવામાં આવ્યા હતા. તમિલનાડુ કાયદાની કલમ ૨૯એ એ ચોક્કસ શરતોને આધીન પુત્રીઓને પણ સહ-માલિકી અધિકારો આપ્યા હતા. કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે આ કિસ્સામાં, દાદાના મૃત્યુ પછી વારસો પહેલેથી જ ખુલી ગયો હતો, અને મિલકત વર્ગ ૧ ના વારસદારોને પસાર થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ, ૧૯૯૪ ના સમાધાન કરાર હેઠળ શેર નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. તેથી, દાદાના મૃત્યુ સમયે અપીલકર્તા હયાત સહ-માલિકી ન હતી, અને તમિલનાડુ કાયદાની કલમ ૬ અથવા કલમ ૨૯એ તેના પક્ષમાં અરજી કરી શકાતી નથી. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે પૌત્રનો જન્મ સમાધાન હુકમનામું પહેલાં થયો હોવાથી તેને મિલકતમાં નવા સહ-હકાધિકારો મળતા નથી જેના માટે વારસો પહેલેથી જ ખુલી ગયો હતો. આ નિર્ણય ભવિષ્ય પર શું અસર કરશે? કયા સંજોગોમાં પૌત્ર મિલકતમાં હિસ્સો મેળવી શકે છે? આ નિર્ણય દેશભરમાં મિલકત સંબંધિત મુકદ્દમા માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે. જો કે, આનો અર્થ એ નથી કે પૌત્ર-પૌત્રોને તેમના દાદાની પૈતૃક મિલકત પર ક્યારેય કોઈ અધિકાર રહેશે નહીં. વાસ્તવિક પ્રશ્ન મિલકતની કાનૂની પ્રકૃતિ, તેના વારસાનો સમય અને તેના ટ્રાન્સફરની રીતનો હશે.
પ્રથમ પરિસ્થિતિઃ કલમ ૮ હેઠળ વારસામાં મળેલી મિલકત. જો દાદા વસિયત વગર મૃત્યુ પામે છે અને મિલકત કલમ ૮ હેઠળ વર્ગ ૧ ના વારસદારોને જાય છે, અને પિતાને તેનો હિસ્સો મળે છે, તો પિતાનો પુત્ર ફક્ત જન્મથી જ પોતાનો હિસ્સો દાવો કરી શકતો નથી.

મિત્રો, બીજી પરિસ્થિતિઃ વાસ્તવિક સંયુક્ત પૂર્વજોની સહ-હકાધિકાર મિલકત. જો મિલકત ખરેખર મિતાક્ષરા સંયુક્ત હિન્દુ પરિવારની અવિભાજિત સહ-હકાધિકાર મિલકત હોય, અને લાગુ કાયદા હેઠળ જન્મથી જ અધિકાર ઉદ્ભવે છે, તો પાત્ર સહ-હકાધિકારી તેના હિસ્સાનો દાવો કરી શકે છે. આવી મિલકતને કલમ ૮ હેઠળ હસ્તગત કરેલી વ્યક્તિગત મિલકત ગણી શકાય નહીં.

ત્રીજી પરિસ્થિતિઃ પિતા દાદા પહેલાં મૃત્યુ પામે છે. જો પિતા દાદા પહેલાં મૃત્યુ પામે છે, તો પૂર્વવર્તી પુત્રનો પુત્ર કલમ ૮ અને તેના સમયપત્રક હેઠળ દાદાના વારસામાં પોતાનો હિસ્સો દાવો કરી શકે છે. આ અધિકાર સ્થાયી ઉત્તરાધિકાર પર આધારિત હશે, હયાત પિતાના હિસ્સા પર જન્મસિદ્ધ દાવા પર નહીં.

ચોથી પરિસ્થિતિઃ દાદાની સ્વ-અર્જિત મિલકત. જો દાદાએ પોતાની મહેનત અને આવક દ્વારા મિલકત મેળવી હોય, તો તે સામાન્ય રીતે તેને વસિયતનામા દ્વારા કોઈપણ પાત્ર વ્યક્તિને વસિયતનામામાં આપી શકે છે. જો તે વસિયત વિના મૃત્યુ પામે છે, તો કલમ ૮ હેઠળ વારસો ખુલશે.

પાંચમી પરિસ્થિતિઃ પિતાની સ્વતંત્ર મિલકત. જો પિતાને કલમ ૮ હેઠળ વ્યક્તિગત મિલકત વારસામાં મળી હોય, તો તેને લાગુ કાયદાને આધીન, વસિયતનામા દ્વારા તેને વેચવાનો, દાન કરવાનો અથવા ટ્રાન્સફર કરવાનો અધિકાર છે. પૌત્ર ફક્ત પુત્ર હોવાને કારણે તે મિલકતમાં આપમેળે હિસ્સો દાવો કરી શકતો નથી.

તેથી, દરેક મિલકત વિવાદમાં, ફક્ત એટલું કહેવું પૂરતું નથી કે જમીન તેના દાદા અથવા પરદાદા પાસેથી આવી છે. મિલકત કઈ કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવી હતી, વારસો ક્યારે ખુલ્યો હતો, કોઈ માન્ય વિભાજન થયું હતું કે કેમ અને સંબંધિત સમયે કયા વારસદારો જીવંત હતા તેની પણ તપાસ કરવી જોઈએ.

મિત્રો, ચેન્નાઈમાં ૧,૮૧૧ ચોરસ ફૂટની મિલકતનો વિવાદ કેવી રીતે શરૂ થયો? આ સમજવા માટે, કેસનો મુખ્ય મુદ્દો તમિલનાડુના ચેન્નાઈમાં આવેલી ૧,૮૧૧ ચોરસ ફૂટ જમીન હતી, જે મૂળ સ્વર્ગસ્થ એન. રામકૃષ્ણનની માલિકીની હતી. તેમની પુત્રી, જી. લલિતાએ ૧૯૯૩ માં ચેન્નાઈની એક કોર્ટમાં તેમના પરિવારમાં મિલકતના વિભાજન અંગે દાવો દાખલ કર્યો હતો. આ મુકદ્દમો ૧૯૯૩ ના સી.એસ. નંબર ૧૭૨૮ તરીકે નોંધાયેલો હતો. બાદમાં, ૩ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૪ ના રોજ, સમાધાનના આધારે એક હુકમનામું પસાર કરવામાં આવ્યું હતું, જેના હેઠળ વિવાદિત કેસમાં પ્રતિવાદીના પિતા, રામકૃષ્ણનના પુત્રને ૧,૮૧૧ ચોરસ ફૂટ જમીન મળી હતી. દરમિયાન, જે. રાજેશનો જન્મ ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૪ ના રોજ થયો હતો. આનો અર્થ એ થયો કે સમાધાન હુકમનામું પસાર થયાના લગભગ ચાર અઠવાડિયા પહેલા તેમનો જન્મ થયો હતો. રાજેશે દલીલ કરી હતી કે મિલકત તેમના દાદાની પૈતૃક મિલકત હોવાથી અને તેમનો જન્મ ભાગલા હુકમનામું પહેલાં થયો હતો, તેથી તેઓ જન્મથી અડધા હિસ્સા માટે હકદાર હતા. જોકે, વાર્તામાં એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ હતો કે વારસો તેમના દાદાના મૃત્યુ પછી ખુલી ગયો હતો, અને મિલકતના વિભાજનની કાર્યવાહી ૧૯૯૩ માં શરૂ થઈ હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચુકાદામાં તેમના દાદાના મૃત્યુની ચોક્કસ તારીખ આપવામાં આવી ન હતી, પરંતુ વારસો રાજેશના જન્મ પહેલાં જ ખુલી ગયો હતો. ત્યારબાદ, રાજેશના પિતાએ ૩ એપ્રિલ, ૧૯૯૭ અને ૧૭ એપ્રિલ, ૧૯૯૭ ના રોજ બે અલગ અલગ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા જમીન ખરીદદારોને વેચી દીધી. રાજેશે તેની માતા અને કુદરતી વાલી, જે. ગોમતી દ્વારા ૧૯૯૭ માં મૂળ દાવો નંબર ૧૬૯૮ ઓફ ૧૯૯૭ દાખલ કર્યો, જેમાં મિલકતનો અડધો હિસ્સો અને કબજો મેળવવાની માંગ કરવામાં આવી. નીચલી કોર્ટે તેમના પક્ષમાં પ્રારંભિક વિભાજન હુકમનામું પસાર કર્યું, પરંતુ પ્રથમ અપીલ કોર્ટે તેને ઉથલાવી દીધું. ૧૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૦ ના રોજ, મદ્રાસ હાઇકોર્ટે પિતાના હિસ્સાને તેમની વ્યક્તિગત મિલકત તરીકે માન્યતા આપતા અપીલના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું. સુપ્રીમ કોર્ટમાં આની સામે સિવિલ અપીલ નંબર ૭૦૨૦/૨૦૧૨ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આખરે, ૬ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અપીલ ફગાવી દીધી.

Related posts

માત્ર કડક કાયદા કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી

Master Admin

Purva Mantri Takes PM Modi’s ‘Aavati Kalay’ on USA Tour, to Showcase Cultural Heritage”

Reporter1

ગાયની તસ્કરીની શંકાથી લઈને કોર્ટ સુધી – શંકા સજા સુધી લઈ જતી નથી, પુરાવા જરૂરી છે!-૩૨ બળદના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, પશુ પરિવહન અને મોબ લિંચિંગ સંબંધિત આરોપો પરની ચર્ચાને નિર્ણાયક કાનૂની સંદેશ આપે છે! 

Master Admin

Leave a Comment

Translate »