કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – જેમ ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે ડાબેરી ઉગ્રવાદ સામે સમય-મર્યાદા વ્યૂહરચના અપનાવી હતી અને વિઝન ૨૦૨૬ દ્વારા નક્સલવાદને નિર્ણાયક રીતે નાબૂદ કરવાનો ધ્યેય નક્કી કર્યો હતો, તેમ કેન્દ્ર સરકારે હવે ડ્રગ હેરફેર અને ગેરકાયદેસર ડ્રગ હેરફેર સામે સ્પષ્ટ, બહુ-પક્ષીય અને સમય-મર્યાદા ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. ૨૬ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ નાર્કો-કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (નાકોર્ડ) ની ૧૦મી ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ વિઝન ડોક્યુમેન્ટ ૨૦૨૬-૨૦૨૯, ફક્ત એક વહીવટી દસ્તાવેજ નથી પરંતુ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, તેના યુવાનોના ભવિષ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠિત ગુના સામે જાહેર કરાયેલ વ્યૂહાત્મક યુદ્ધ માટેનો રોડમેપ છે. ગૃહમંત્રીએ ૩ડી વ્યૂહરચના રજૂ કરીઃ શોધો, વિક્ષેપિત કરો અને નાશ કરો આ નવી નીતિનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. શોધો એટલે અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી, ગુપ્ત માહિતી અને ડેટા વિશ્લેષણ દ્વારા નેટવર્કની વહેલી ઓળખ. વિક્ષેપનો હેતુ ગુનાહિત નેટવર્કને વિક્ષેપિત કરવાનો છે જેથી તેઓ તેમની સપ્લાય ચેઇન ચલાવી ન શકે. નાશ કરવાનો અર્થ ગુનેગારોના નાણાકીય સ્ત્રોતો, ગેરકાયદેસર સંપત્તિઓ, ઉત્પાદન કેન્દ્રો અને સમગ્ર નેટવર્કને કાયમી ધોરણે દૂર કરવાનો છે. આ વ્યૂહરચના ફક્ત ધરપકડ સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ ગુનાહિત માળખાને તોડી પાડવા પર આધારિત છે. સરકારે સ્પષ્ટપણે સંકેત આપ્યો છે કે આગામી ત્રણ વર્ષ નક્કી કરશે કે ભારત વૈશ્વિક ડ્રગ નેટવર્ક સામે ઝૂકશે કે તેને નિર્ણાયક રીતે હરાવશે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આજે ડ્રગ્સની હેરફેર પરંપરાગત ગુનાઓથી આગળ વધી ગઈ છે. તે આતંકવાદ, હથિયારોની હેરફેર, હવાલા, મની લોન્ડરિંગ, સાયબર ક્રાઇમ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠિત ગુનાઓ સાથે ઊંડે સુધી જોડાયેલી છે. વિશ્વભરના ઘણા સુરક્ષા નિષ્ણાતો માને છે કે ડ્રગ મની ઘણીવાર આતંકવાદી સંગઠનો, ઉગ્રવાદી નેટવર્ક્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુના સિન્ડિકેટ્સની નાણાકીય જીવનરેખા તરીકે કામ કરે છે. આ કારણોસર, પ્રથમ વખત, ભારત સરકારે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે ડ્રગ્સ ફક્ત કાયદો અને વ્યવસ્થાનો મુદ્દો નથી પરંતુ એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મુદ્દો છે. આ અભિગમ ભારતની ડ્રગ્સ વિરોધી નીતિમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન દર્શાવે છે.
મિત્રો,નાકોર્ડ ની ૧૦મી બેઠકમાં, ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આગામી ત્રણ વર્ષ નક્કી કરશે કે ડ્રગ્સ ભારતમાં પ્રભુત્વ મેળવશે કે ભારત તેમને જીતી લેશે. આ ફક્ત રાજકીય નિવેદન નથી પરંતુ વહીવટી જવાબદારીની જાહેર પ્રતિજ્ઞા છે. આ બેઠકમાં કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્યો, કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ, સુરક્ષા દળો અને વિવિધ મંત્રાલયોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ભાગીદારી એ વાતનો પુરાવો છે કે સરકાર આ પડકારને સમગ્ર શાસન પ્રણાલીની સામૂહિક જવાબદારી તરીકે સ્વીકારે છે.નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ વિઝન ડોક્યુમેન્ટ ૨૦૨૬-૨૦૨૯ ની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેનો ત્રિ-પાંખિયો અભિગમ છે. પહેલું લક્ષ્ય માંગમાં ઘટાડો છે, એટલે કે, સમાજમાં, ખાસ કરીને યુવાનોમાં ડ્રગ્સની માંગમાં ઘટાડો કરવો. બીજું લક્ષ્ય પુરવઠામાં ઘટાડો છે, એટલે કે, હેરફેરની સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનને વિક્ષેપિત કરવી. ત્રીજું લક્ષ્ય નુકસાન ઘટાડવું અને પુનર્વસન છે, એટલે કે, ડ્રગ વ્યસનીઓને ગુનેગારો તરીકે નહીં પરંતુ સારવાર અને પુનર્વસનને લાયક નાગરિકો તરીકે ગણવા અને તેમને સમાજના મુખ્ય પ્રવાહમાં પાછા લાવવા. આ સંતુલિત અભિગમને આધુનિક વૈશ્વિક ડ્રગ નીતિનો પાયો પણ માનવામાં આવે છે.
મિત્રો, આ વિઝન ડોક્યુમેન્ટની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા એ છે કે તે ફક્ત ડ્રગ્સ જપ્ત કરવાની નીતિ નથી પરંતુ સમગ્ર ગુનાહિત નેટવર્કને તોડી પાડવાની વ્યૂહરચના રજૂ કરે છે. જ્યારે અગાઉ કાર્યવાહીનું કેન્દ્ર ડ્રગ્સ જપ્ત કરવા અને નાના સમયના તસ્કરોની ધરપકડ કરવા સુધી મર્યાદિત હતું, હવે ધ્યેય સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્ટેલ, તેમના નાણાકીય સ્ત્રોતો, હવાલા નેટવર્ક, મની લોન્ડરિંગ ચેનલો, ડાર્કનેટ પ્લેટફોર્મ અને વિદેશી ઓપરેટરો સુધી પહોંચવાનો છે. આ નેટવર્ક-આધારિત અમલીકરણ ભારતની તપાસ પ્રણાલીને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ડ્રગ્સ હેરફેરનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાયું છે. અફીણ, હશીશ અને ગાંજા જેવા પરંપરાગત ડ્રગ્સની સાથે, મેથામ્ફેટામાઇન,એમડીએમએ અને અન્ય રાસાયણિક નાર્કોટિક્સ જેવા કૃત્રિમ ડ્રગ્સ હવે ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યા છે. તેમનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તેઓ નાની, ગુપ્ત પ્રયોગશાળાઓમાં ઉત્પન્ન થઈ શકે છે, છુપાવવા માટે પ્રમાણમાં સરળ છે, અને તેમનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ડિજિટલ રીતે થાય છે. આ જ કારણ છે કે વિઝન ડોક્યુમેન્ટ કૃત્રિમ ડ્રગ્સને એક ખાસ ખતરા તરીકે ઓળખે છે.
મિત્રો, ડિજિટલ યુગે ડ્રગ હેરફેરને એક નવું પરિમાણ આપ્યું છે. ડાર્કનેટ, એન્ક્રિપ્ટેડ મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ અને ક્રિપ્ટોકરન્સીએ ગુનેગારોને ગુપ્તતા પ્રદાન કરી છે જેના કારણે પરંપરાગત પોલીસ સિસ્ટમો માટે તેમને પકડવાનું મુશ્કેલ બને છે. આજે, ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ સોદાઓ કોઈપણ સીધા સંપર્ક વિના ઓનલાઈન વાટાઘાટો કરવામાં આવે છે, અને ચુકવણી ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પડકારને સંબોધતી ભારતની નવી નીતિ, સાયબર ફોરેન્સિક્સ, ડિજિટલ સર્વેલન્સ, ડેટા ઇન્ટેલિજન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પર વિશેષ ભાર મૂકે છે.
મિત્રો, ભારત સરકારે આ અભિયાનમાં નાણાકીય કાર્યવાહીને પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આપી છે. આધુનિક સંગઠિત ગુનાનો મૂળભૂત આધાર તેના નાણાકીય સંસાધનો છે. જો સંપત્તિ, બેંક ખાતા, હવાલા નેટવર્ક અને તસ્કરોના રોકાણો જપ્ત કરવામાં આવે તો તેમના ગુનાઓ ટકાવી શકાતા નથી. આ દ્રષ્ટિકોણને અનુરૂપ, સંબંધિત કાયદાઓ દ્વારા ગેરકાયદેસર સંપત્તિ જપ્ત કરવા, મની લોન્ડરિંગની તપાસ કરવા અને નાણાકીય નેટવર્કને તોડી પાડવા માટેની વ્યૂહરચનાઓ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. રાજ્યોમાં સ્થાપિત નાર્કોટિક્સ વિરોધી ટાસ્ક ફોર્સ આ અભિયાન પાછળનું ગ્રાઉન્ડ ફોર્સ હશે. આ ટાસ્ક ફોર્સ દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં નોડલ એજન્સીઓ તરીકે કાર્ય કરશે. તેનો હેતુ ફક્ત પોલીસ કામગીરી હાથ ધરવાનો નથી, પરંતુ વિવિધ વિભાગો, ગુપ્તચર એજન્સીઓ, સરહદ સુરક્ષા દળો, મહેસૂલ વિભાગ અને અન્ય સંગઠનો વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવાનો પણ છે. આનાથી માહિતીની આપ-લે અને સંયુક્ત કાર્યવાહીની સંભાવનામાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે.
મિત્રો, નાકોર્ડ નું ચાર-સ્તરીય માળખું – રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય, જિલ્લા અને ઉપ-જિલ્લા – ભારત જેવા વિશાળ અને સંઘીય દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ડ્રગ નેટવર્ક સ્થાનિક રીતે કાર્યરત છે પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો સાથે જોડાણો હોઈ શકે છે. તેથી, સ્થાનિક પોલીસથી કેન્દ્રીય એજન્સીઓ સુધી સંકલિત સંકલન આ પડકારનો અસરકારક ઉકેલ પૂરો પાડી શકે છે. બેઠક દરમિયાન, દેશભરમાં આશરે ૨૦૯,૫૦૦ કિલોગ્રામ ગેરકાયદેસર માદક દ્રવ્યોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેની અંદાજિત કિંમત આશરે ?૬,૦૦૦ કરોડ છે. આ માત્ર એક પ્રતીકાત્મક કાર્યવાહી નથી પરંતુ એક સંદેશ છે કે જપ્ત કરાયેલા ડ્રગ્સ ગેરકાયદેસર બજારમાં પાછા નહીં આવે. એ પણ સ્પષ્ટ થયું કે વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલિત કાર્યવાહીના પરિણામો હવે વધુ વ્યાપક રીતે જોવા મળી રહ્યા છે.ભારત સરકારે જમ્મુ અને ગુવાહાટીમાં નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના નવા પ્રાદેશિક કાર્યાલયો ખોલીને સરહદી વિસ્તારોમાં તેની સંસ્થાકીય ક્ષમતાને પણ મજબૂત બનાવી છે. ભારતની પશ્ચિમ અને ઉત્તરપૂર્વીય સરહદો લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ રૂટ્સથી પ્રભાવિત છે. તેથી, આ વિસ્તારોમાં સંસ્થાકીય હાજરી વધારવી એ એક વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે.
મિત્રો, આ સમગ્ર નીતિનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું સમગ્ર સરકારનો અભિગમ છે. આનો અર્થ એ છે કે ડ્રગ્સ સામેની લડાઈ હવે ફક્ત ગૃહ મંત્રાલય કે પોલીસની જવાબદારી રહેશે નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, આરોગ્ય, સામાજિક ન્યાય, નાણાં, સરહદ વ્યવસ્થાપન, વિદેશ નીતિ, માહિતી ટેકનોલોજી અને અન્ય મંત્રાલયો સહિત સમગ્ર વહીવટી તંત્રની સહિયારી જવાબદારી રહેશે. જ્યારે ૪૪ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો અને વિવિધ એજન્સીઓ એક સામાન્ય ધ્યેય સાથે કામ કરે છે ત્યારે જ વ્યાપક પરિણામો પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.ડ્રગ્સના દુરૂપયોગ સામેની લડાઈ ફક્ત દમનકારી કાર્યવાહી દ્વારા જીતી શકાતી નથી. સામાજિક જાગૃતિમાં વધારો, શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં ડ્રગ વિરોધી ઝુંબેશ, પરિવારની સંડોવણી, માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા અને પુનર્વસન કેન્દ્રોની અસરકારકતા વિના, ફક્ત ધરપકડ જ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નહીં હોય. તેથી, વિઝન દસ્તાવેજ માંગ ઘટાડા અને પુનર્વસનને સમાન મહત્વ આપે છે.
મિત્રો, ડ્રગ્સ સામેની લડાઈમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સહયોગ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે ડ્રગનું ઉત્પાદન, હેરફેર, ધિરાણ અને વિતરણ ઘણીવાર અનેક દેશોમાં ફેલાયેલું હોય છે, પ્રત્યાર્પણ, વહેંચાયેલ ગુપ્ત માહિતી, સરહદ પારની તપાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ સાથે સહયોગ ભારતની વ્યૂહરચનાના વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ઘટકો બની રહ્યા છે. જો કે, કોઈપણ વિઝન દસ્તાવેજની સફળતા તેના અમલીકરણ પર આધાર રાખે છે. જો રાજ્યો વચ્ચે સંકલન મજબૂત ન હોય, તપાસ સમયસર ન હોય, કોર્ટમાં કેસોનો ઝડપથી ઉકેલ ન આવે અને પુનર્વસન પ્રણાલીઓ પર્યાપ્ત ન હોય, તો લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા મુશ્કેલ બનશે. તેથી, આગામી ત્રણ વર્ષોમાં સાચી કસોટી ફક્ત નીતિની જ નહીં પરંતુ તેના અસરકારક અમલીકરણની પણ હશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર બાબતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ વિઝન ડોક્યુમેન્ટ ૨૦૨૬-૨૦૨૯ ભારતની ડ્રગ વિરોધી નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન દર્શાવે છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશ હવે ફક્ત ડ્રગ્સ મેળવવા સુધી મર્યાદિત રહેવા માંગતો નથી, પરંતુ સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક, તેના નાણાકીય સ્ત્રોતો, ડિજિટલ મિકેનિઝમ્સ અને ગુનાહિત માળખાને તોડી પાડવા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. જો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, તપાસ એજન્સીઓ, ન્યાયિક વ્યવસ્થા, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, પરિવારો, નાગરિક સમાજ અને સામાન્ય નાગરિકો સમાન પ્રતિબદ્ધતા સાથે આ અભિયાનમાં જોડાય છે, તો “ઝીરો ટોલરન્સ” ફક્ત એક સરકારી સૂત્ર નહીં પરંતુ ભારતને ડ્રગ-મુક્ત, સલામત અને મજબૂત રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે એક ઐતિહાસિક પહેલ સાબિત થશે. આવનારા વર્ષો ખરેખર નક્કી કરશે કે ભારત ડ્રગના દુરુપયોગના પડકારનો સામનો કરે છે કે સંગઠિત, વૈજ્ઞાનિક અને સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા તેના પર નિર્ણાયક વિજય મેળવે છે.
