તંત્રીની કલમે….
વિશ્વના રાજકીય ઇતિહાસમાં યુદ્ધ અને શાંતિ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી. આજે મધ્યપૂર્વમાં સર્જાયેલી અસ્થિર પરિસ્થિતિ અને યુદ્ધવિરામ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ એ વાતનો ફરી એકવાર પુરાવો આપે છે. એક તરફ યુદ્ધવિરામની આશા દેખાઈ રહી છે, તો બીજી તરફ અનિશ્ચિતતા હજુ પણ ઘેરા વાદળની જેમ મંડરાઈ રહી છે. ઈરાન, અમેરિકા, ઈઝરાયલ અને અન્ય પ્રાદેશિક શક્તિઓ વચ્ચેના તણાવ માત્ર આ વિસ્તાર પૂરતા મર્યાદિત નથી રહેતા, પરંતુ તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ અને ખાસ કરીને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો પર પણ સીધી રીતે પડે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મધ્યપૂર્વનું સ્થાન અત્યંત મહત્વનું છે. વિશ્વના મોટા ભાગના ઊર્જા સ્ત્રોતો આ વિસ્તારમાં આવેલા છે. જ્યારે પણ અહીં સંઘર્ષ વધે છે ત્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અસ્થિરતા સર્જાય છે. હાલની સ્થિતિમાં યુદ્ધવિરામ અંગેના સંકેતો આશાજનક જણાય છે, પરંતુ વિશ્વાસનો અભાવ અને રાજકીય મતભેદો સ્થિતિને જટિલ બનાવે છે. કોઈપણ ક્ષણે ફરીથી સંઘર્ષ ભડકી ઊઠવાની સંભાવના નકારી શકાય તેમ નથી.
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર ઊર્જા સુરક્ષાનો છે. દેશ પોતાની જરૂરિયાતના મોટા ભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. મધ્યપૂર્વમાં તણાવ વધે ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં વધારો થવો સ્વાભાવિક છે. તેલના ભાવ વધતા જ પરિવહન ખર્ચ વધે છે, ઉત્પાદન ખર્ચ વધી જાય છે અને આખરે મોંઘવારી સામાન્ય નાગરિકના ઘર સુધી પહોંચી જાય છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો માત્ર વાહનચાલકોને જ નહીં, પરંતુ દરેક વસ્તુના ભાવને અસર કરે છે. શાકભાજીથી લઈને દૈનિક ઉપયોગની ચીજવસ્તુઓ સુધી મોંઘી બનવા લાગે છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મજબૂત ગતિએ આગળ વધી રહી છે. જોકે વૈશ્વિક અસ્થિરતા આ વિકાસયાત્રાને અસર કરી શકે છે. વિદેશી રોકાણકારો સામાન્ય રીતે સ્થિર અને સુરક્ષિત બજારો તરફ વળે છે. જો વિશ્વમાં યુદ્ધજન્ય પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી રહે તો શેરબજારમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે અને રોકાણકારોની માનસિકતા પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર અને રિઝર્વ બેન્ક માટે આર્થિક સંતુલન જાળવવાનું પડકારરૂપ બની શકે છે.
માત્ર અર્થતંત્ર જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી પણ આ સંજોગો ગંભીર છે. આજના યુગમાં કોઈપણ પ્રાદેશિક સંઘર્ષ ઝડપથી વૈશ્વિક ચિંતામાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. સાયબર હુમલાઓ, આતંકવાદ, સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના માર્ગોમાં અવરોધ જેવા જોખમો વધી શકે છે. ભારતના વેપારનો મોટો હિસ્સો અરબી સમુદ્ર અને હોર્મુઝની ખાડી જેવા મહત્વના જળમાર્ગો સાથે જોડાયેલો છે. જો આ માર્ગોમાં અસ્થિરતા સર્જાય તો વેપાર અને પુરવઠા શ્રેણી બંનેને નુકસાન થઈ શકે છે.
ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ પણ છે કે લાખો ભારતીયો મધ્યપૂર્વના વિવિધ દેશોમાં રોજગાર સાથે જોડાયેલા છે. આ ભારતીયો દ્વારા મોકલાતી રકમ દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. જો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બને તો તેમની સુરક્ષા, રોજગાર અને વતન પરત લાવવાની જરૂરિયાત જેવા પ્રશ્નો ઉભા થઈ શકે છે. અગાઉના અનેક સંકટોમાં ભારતે પોતાના નાગરિકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવાની કામગીરી સફળતાપૂર્વક હાથ ધરી છે, પરંતુ આવી પરિસ્થિતિઓ હંમેશા ચિંતાજનક રહે છે.
આ સંજોગોમાં ભારતે સંતુલિત અને પરિપક્વ વિદેશ નીતિ અપનાવવાની જરૂર છે. ભારત પરંપરાગત રીતે સંવાદ, શાંતિ અને કૂટનીતિક ઉકેલનું સમર્થન કરતું આવ્યું છે. વિશ્વની મોટી શક્તિઓ સાથે સારા સંબંધો જાળવવાની સાથે ભારતે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને પણ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો, વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર અને નવીનીકરણીય ઊર્જામાં રોકાણ જેવા પગલાં લાંબા ગાળે દેશને વધુ સુરક્ષિત બનાવી શકે છે.
આખરે, યુદ્ધવિરામની આશા નિશ્ચિતપણે સકારાત્મક સંકેત છે, પરંતુ માત્ર આશા પૂરતી નથી. સ્થાયી શાંતિ માટે વિશ્વાસ, સંવાદ અને રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ જરૂરી છે. ભારત માટે પડકાર એ છે કે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાની વચ્ચે પોતાની અર્થવ્યવસ્થા, ઊર્જા સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય હિતોને સુરક્ષિત રાખે. આજના સમયમાં શાંતિ માત્ર એક આદર્શ નથી, પરંતુ વિશ્વના વિકાસ અને માનવ કલ્યાણ માટે અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગઈ છે. વિશ્વના નેતાઓએ યુદ્ધના માર્ગને બદલે સંવાદના માર્ગને પસંદ કરવો એ જ સમયની સૌથી મોટી માંગ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
