તંત્રીની કલમે….
વિશ્વના રાજકારણમાં કેટલીક ઘટનાઓ માત્ર રાજદ્વારી મુલાકાત હોતી નથી, પરંતુ આવનારા દાયકાઓની વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની દિશા નક્કી કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી હોય છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, રશિયાના પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિન અને ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગની ૧૯ નવેમ્બરે ચીનના શેનઝેનમાં યોજાનારી પ્રથમ ત્રિપક્ષીય બેઠક પણ આવી જ એક ઐતિહાસિક ઘટના બની શકે છે. વિશ્વની ત્રણ મહાસત્તાઓના નેતાઓ એક જ મંચ પર આવશે ત્યારે આખી દુનિયાની નજર તેમના નિવેદનો કરતાં પણ વધારે તેમના નિર્ણયો અને પરસ્પર સમજૂતી પર રહેશે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે ત્રણેય નેતાઓ વચ્ચે કયા મુદ્દે સંમતિ સધાશે, પરંતુ એ પણ છે કે આ બેઠક વિશ્વમાં શાંતિનો નવો માર્ગ ખોલશે કે મહાસત્તાઓ વચ્ચેની સ્પર્ધાને વધુ ઉગ્ર બનાવશે?
આ બેઠક એવા સમયે યોજાઈ રહી છે જ્યારે વિશ્વ અનેક મોરચે સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચેનું યુદ્ધ લાંબું ખેંચાઈ રહ્યું છે, ઈરાનને લઈને અમેરિકા અને પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ છે, પરમાણુ શસ્ત્રોની સ્પર્ધા ફરી ચિંતાનો વિષય બની છે અને અમેરિકા-ચીન વચ્ચે વેપાર તથા અદ્યતન ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં ટક્કર સતત વધી રહી છે. આ સંજોગોમાં ત્રણેય નેતાઓની મુલાકાત વૈશ્વિક રાજકારણમાં નિર્ણાયક વળાંક લાવી શકે છે. જોકે, માત્ર એક બેઠકથી વર્ષોથી ચાલી રહેલા વિવાદોનો ઉકેલ આવી જશે એવી અપેક્ષા રાખવી વાસ્તવિકતા નહીં ગણાય.
અમેરિકાના પ્રમુખ ટ્રમ્પની પ્રાથમિકતા પરમાણુ શસ્ત્રોના નિયંત્રણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોનો અંત લાવવાની હોવાનું કહેવાય છે. બીજી તરફ પુતિન યુક્રેન યુદ્ધના મુદ્દે રશિયાની શરતોને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા અપાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. શી જિનપિંગ માટે આ બેઠક ચીનની વૈશ્વિક રાજદ્વારી તાકાત અને આર્થિક પ્રભાવને વધુ મજબૂત બનાવવાની તક છે. ત્રણેય નેતાઓના હિતો અલગ છે. તેથી તેમની વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થાય તો પણ તે કેટલા સમય સુધી ટકશે તે મોટો પ્રશ્ન છે.
સૌથી ગંભીર મુદ્દો યુક્રેન યુદ્ધનો છે. જો અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે યુદ્ધવિરામ કે શાંતિમંત્રણાનો કોઈ માર્ગ તૈયાર થાય તો તે સમગ્ર યુરોપ અને વિશ્વના અર્થતંત્ર માટે રાહતરૂપ બની શકે છે. પરંતુ યુક્રેનની સંમતિ વિના તેના ભવિષ્ય અંગે મહાસત્તાઓ કોઈ નિર્ણય લે તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વના સિદ્ધાંતો સામે ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરશે. કોઈ દેશની જમીન અને પ્રજાના ભવિષ્યનો નિર્ણય તેની ભાગીદારી વિના થવો જોઈએ નહીં.
પરમાણુ શસ્ત્રોનો મુદ્દો પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. અમેરિકા અને રશિયા પાસે વિશાળ પરમાણુ શસ્ત્રભંડાર છે, જ્યારે ચીન પણ પોતાની પરમાણુ ક્ષમતા ઝડપથી વધારી રહ્યું છે. જો ત્રણેય દેશો શસ્ત્રનિયંત્રણ, પારદર્શિતા અને પરસ્પર વિશ્વાસ માટે કોઈ વ્યવહારુ માળખું તૈયાર કરે તો માનવજાત માટે તે ઐતિહાસિક સિદ્ધિ બની શકે છે. પરંતુ જો આ બેઠક માત્ર શક્તિપ્રદર્શન અને રાજકીય પ્રતિષ્ઠા પૂરતી મર્યાદિત રહેશે તો દુનિયાની ચિંતા ઓછી થવાની નથી.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં ભારતની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્ત્વની છે. ભારતના અમેરિકા, રશિયા અને ચીન સાથેના સંબંધો અલગ-અલગ વ્યૂહાત્મક પરિમાણો ધરાવે છે. રશિયા ભારતનો જૂનો સંરક્ષણ સહયોગી છે, અમેરિકા સાથે વેપાર, ટેક્નોલોજી અને સુરક્ષાના સંબંધો વિસ્તરી રહ્યા છે, જ્યારે ચીન સાથે સરહદી વિવાદ અને વેપારી નિર્ભરતા બંને પડકારરૂપ છે. ભારતે કોઈ એક મહાસત્તાની છાવણીમાં જોડાવાને બદલે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત, વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. ખાસ કરીને ઊર્જા સુરક્ષા, સંરક્ષણ સાધનો, નિકાસ, વિદેશી મૂડીરોકાણ અને વૈશ્વિક વેપાર પર આ બેઠકની અસર પડી શકે છે.
આ બેઠક સામે સૌથી મોટો ખતરો નવી શીતયુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થવાનો છે. જો મહાસત્તાઓ વિશ્વને પોતાના પ્રભાવક્ષેત્રોમાં વહેંચવાની માનસિકતા અપનાવશે તો નાના અને વિકાસશીલ દેશો પર દબાણ વધશે. બીજી તરફ, જો તેઓ પરસ્પર સ્પર્ધા વચ્ચે સહઅસ્તિત્વ, વેપારની સ્વતંત્રતા અને શાંતિપૂર્ણ સહકારનો માર્ગ પસંદ કરશે તો વિશ્વને નવી દિશા મળી શકે છે.
અંતે, વિશ્વને મહાસત્તાઓના સત્તાપ્રદર્શનની નહીં, પરંતુ જવાબદાર નેતૃત્વની જરૂર છે. ટ્રમ્પ, પુતિન અને શી જિનપિંગે સમજવું પડશે કે આર્થિક શક્તિ, સૈન્ય તાકાત અને પરમાણુ શસ્ત્રોનું પ્રભુત્વ માનવજાતના સુરક્ષિત ભવિષ્યની ખાતરી આપી શકતું નથી. સાચી મહાસત્તા એ છે જે યુદ્ધ અટકાવે, ગરીબી ઘટાડે, વેપારને પ્રોત્સાહન આપે અને વિશ્વમાં સ્થિરતા સ્થાપે. શેનઝેનની બેઠક નવી શાંતિની શરૂઆત બને છે કે નવી શીતયુદ્ધની ભૂમિકા, તેનો જવાબ ત્રણેય નેતાઓના શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ તેમના વાસ્તવિક નિર્ણયોમાં છુપાયેલો છે.
—નરેન્દ્ર જોષી
