કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, સોશિયલ મીડિયા હવે આપણા જીવનમાં ફક્ત સંદેશાવ્યવહારનું માધ્યમ નથી. ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, વોટ્સએપ, યુટ્યુબ અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ માહિતી, મનોરંજન, વ્યવસાય, શિક્ષણ, રાજકારણ અને સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા માટે આપણા રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ બની ગયા છે. પરંતુ આ સુવિધા સાથે, ગંભીર પ્રશ્નો વધુને વધુ ઉભા થઈ રહ્યા છેઃ શું સોશિયલ મીડિયાનો વધુ પડતો અને અનિયંત્રિત ઉપયોગ પણ જાહેર આરોગ્યનો મુદ્દો બની ગયો છે? જેમ સિગારેટ, બીડી, તમાકુ અને દારૂ એક સમયે ફક્ત વ્યક્તિગત પસંદગીઓ માનવામાં આવતા હતા, પરંતુ સમય જતાં, તે ઓળખાઈ ગયું કે તેમની ખરાબ અસરો ફક્ત વ્યક્તિ સુધી મર્યાદિત નથી. તેવી જ રીતે, સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની ડિઝાઇન, અલ્ગોરિધમ્સ અને હાનિકારક સામગ્રી અંગે કંપનીઓની જવાબદારીનો પ્રશ્ન હવે ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. યુએસ, યુરોપ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ભારતમાં વધતી જતી કાનૂની અને નિયમનકારી પ્રવૃત્તિ, ખાસ કરીને બાળકો અને કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે, સૂચવે છે કે ડિજિટલ વિશ્વમાં “વ્યક્તિગત પસંદગી” થી “કોર્પોરેટ જવાબદારી” સુધીની સફર શરૂ થઈ ગઈ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ
ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે સિગારેટ માટે કાનૂની ચેતવણીઓ, સોશિયલ મીડિયા પર જરૂરી છે. શું ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ કહે છે કે, “અતિશય ઉપયોગ માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે?” મારા મતે, આ ખ્યાલને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢવાને બદલે, તેને આધુનિક ડિજિટલ સુરક્ષા પ્રણાલીઓમાં સમાવિષ્ટ કરવી જોઈએ.
જો કે, ફક્ત ચેતવણીઓ પોસ્ટ કરવી પૂરતું નથી. જેમ તમાકુને જાહેરાત પ્રતિબંધો, વય પ્રતિબંધો અને પેકેજિંગ નિયમોની જરૂર હોય છે, તેમ સોશિયલ મીડિયા માટે બહુ-સ્તરીય સિસ્ટમની જરૂર છે. પહેલું પગલું સગીરો માટે સ્પષ્ટ આરોગ્ય અને સલામતી ચેતવણીઓ હોઈ શકે છે. બીજું, વય ચકાસણી અને બાળ-સુરક્ષિત ડિફોલ્ટ સેટિંગ્સ. ત્રીજું, રાત્રિના સમયે પુશ સૂચનાઓ અને વ્યસનકારક જોડાણ સુવિધાઓ પર નિયંત્રણો. ચોથું, બાળકો માટે વ્યક્તિગત ભલામણ પ્રણાલીઓનું સ્વતંત્ર ઓડિટ. પાંચમું, સીએસએએમ, ડીપફેક્સ અને જાતીય શોષણકારક સામગ્રીની અતિ-ઝડપી શોધ અને દૂર કરવી. છઠ્ઠું, કંપનીઓના આંતરિક જોખમ અહેવાલો અને અલ્ગોરિધમિક સલામતી મૂલ્યાંકનોનું સ્વતંત્ર નિરીક્ષણ. અને સાતમું, એવા ઉલ્લંઘનો માટે નાણાકીય દંડ જે ફક્ત કંપની માટે “વ્યવસાયિક ખર્ચ” ન બને.
મિત્રો સીમાચિહ્નરૂપ ન્યુ મેક્સિકો ચુકાદોઃ ઇં૯૪૨ મિલિયન (આશરે ?૯૦ બિલિયન) નું કાનૂની નુકસાન અને જાહેર ઉપદ્રવનો પ્રશ્ન. આ ચર્ચા માટેનો સૌથી મોટો કાનૂની આધાર ૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ યુએસ રાજ્ય ન્યુ મેક્સિકોમાં પહોંચ્યો હતો. એક જ્યુરીએ મેટા પ્લેટફોર્મ્સને બાળકોને નુકસાન પહોંચાડવા અને પ્લેટફોર્મની સલામતી વિશે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા માટે જવાબદાર ઠેરવ્યા. કેસના બીજા તબક્કામાં, ન્યાયાધીશ બ્રાયન બિડશેઇડે મેટા પ્લેટફોર્મ્સને વધારાના ઇં૫૬૭ મિલિયન ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો. આ બંને તબક્કાઓથી કુલ કાનૂની જવાબદારી ઇં૯૪૨ મિલિયન સુધી લાવે છે. આ બીજી રકમમાંથી, આશરે ઇં૪૨૦ મિલિયનનો ઉપયોગ યુવાનોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સારવાર માટે કરવામાં આવશે, જ્યારે બાકીના ભંડોળ જાગૃતિ, નિવારણ, સ્ક્રીનીંગ અને સંબંધિત કાર્યક્રમો પર ખર્ચવામાં આવશે. અગાઉ, ૨૪ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ, ન્યૂ મેક્સિકોની એક જ્યુરીએ મેટા પ્લેટફોર્મ્સ પર ઇં૩૭૫ મિલિયનનો નાગરિક દંડ લાદ્યો હતો, જેમાં તેને બાળકોને નુકસાન પહોંચાડવા અને પ્લેટફોર્મની સલામતી વિશે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. ન્યૂ મેક્સિકો ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસે એક મુખ્ય ટેક પ્લેટફોર્મ સામેના ટ્રાયલમાં આને રાજ્ય માટે ઐતિહાસિક વિજય ગણાવ્યો હતો.
મિત્રો, આ નિર્ણયનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું ફક્ત દંડની રકમ જ નહીં, પરંતુ પ્લેટફોર્મની સામાજિક અસર પ્રત્યે કોર્ટનો અભિગમ છે. ન્યાયાધીશે મેટાને જાહેર ઉપદ્રવ માટે જવાબદાર ઠેરવ્યો અને પ્લેટફોર્મની ડિઝાઇન અને બાળ સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા જોખમો પર મજબૂત વલણ અપનાવ્યું. કોર્ટે સગીરો માટે સૂચનાઓ, ઉંમર ચકાસણી, સ્ક્રીન-ટાઇમ અને અન્ય ડિઝાઇન સુવિધાઓમાં ફેરફાર જેવા પગલાં લેવાનો આદેશ આપ્યો. આ તે સ્થાન છે જ્યાં સોશિયલ મીડિયાને ફક્ત એક એપ્લિકેશન તરીકે જ નહીં, પરંતુ તેની સમગ્ર વ્યાપારી ડિઝાઇન અને સામાજિક અસર તરીકે કાનૂની તપાસ હેઠળ લાવવામાં આવી રહ્યું છે. એક મહત્વપૂર્ણ તથ્યલક્ષી સાવધાની પણ જરૂરી છે. સોશિયલ મીડિયાને “સિગારેટ જેટલું હાનિકારક” જાહેર કરવું હજુ સુધી વૈજ્ઞાનિક અથવા કાયદેસર રીતે સ્થાપિત નિષ્કર્ષ નથી. જોકે, આ સરખામણી મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે બંને કિસ્સાઓમાં ચર્ચા આ પ્રશ્નને સંબોધે છેઃ જો કોઈ વાણિજ્યિક ઉત્પાદનની ડિઝાઇન અનુમાનિત નુકસાન પહોંચાડે છે, તો શું ઉત્પાદક ફક્ત એવો દાવો કરીને જવાબદારી ટાળી શકે છે કે તેનો ઉપયોગ કરવો તે ગ્રાહકની વ્યક્તિગત પસંદગી હતી?
મિત્રો, જો આપણે ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના ભારત જોડાણને ધ્યાનમાં લઈએઃ મેટા દ્વારા સામગ્રી, અલ્ગોરિધમ્સ અને જવાબદારીનો પડકાર, પછી યુએસમાં કાનૂની કાર્યવાહીની સમાંતર, ભારતમાં પણ મેટા સામે જવાબદારી માટે દબાણ વધ્યું છે. ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ ભારત સરકાર અને મેટા વચ્ચે ઉચ્ચ સ્તરીય ચર્ચાઓ બાદ, બાળ સુરક્ષા, હાનિકારક સામગ્રી, ડીપફેક્સ અને પ્લેટફોર્મ પર ઓપરેશનલ મુદ્દાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દર્શાવતા ફેસબુક વિડિઓને દૂર કરવા અંગેના વિવાદે પણ આ વ્યાપક ચર્ચાને રાજકીય અને નિયમનકારી મહત્વ આપ્યું હતું. ઉપલબ્ધ અહેવાલો સૂચવે છે કે મેટા ભારતમાં ચર્ચા ચાલુ રાખવા અને અલ્ગોરિધમિક અને કાનૂની પાલન મુદ્દાઓને સંબોધવા માંગે છે. માર્ક ઝુકરબર્ગની ભારત સરકારને વ્યક્તિગત ઔપચારિક માફી અને પ્લેટફોર્મ પર સીએસએએમ, ડીપફેક્સ અને ઓપરેશનલ ભૂલો અંગે મેટાના પસ્તાવાના દાવા વચ્ચે તફાવત કરવો મહત્વપૂર્ણ છે. ઉપલબ્ધ જાહેર રિપોર્ટિંગ આ ઘટનાઓને સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબિત કરતું નથી. તેથી, એવું તારણ કાઢવું ??યોગ્ય રહેશે નહીં કે ઝુકરબર્ગે ફક્ત વડા પ્રધાનની પોસ્ટ દૂર કરવા બદલ વ્યક્તિગત રીતે માફી માંગી હતી. પરંતુ આ અંતર્ગત પ્રશ્નને ઓછો કરતું નથી. ભારત જેવા વિશાળ ડિજિટલ બજારમાં, જ્યાં અબજો લોકો સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે છે, પ્લેટફોર્મની જવાબદારી ફક્ત સામગ્રી દૂર કરવા સુધી મર્યાદિત ન હોઈ શકે. બાળકોને લૈંગિક સ્પષ્ટ સામગ્રી, ડીપફેક્સ, સાયબર ધમકીઓ, ખતરનાક પડકારો, સ્વ-નુકસાન સામગ્રી અથવા ખૂબ જ ભડકાઉ સામગ્રીથી બચાવવા માટે અલ્ગોરિધમિક જવાબદારી, ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ, ઉંમર ચકાસણી અને માનવ દેખરેખ જેવા પગલાં વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યા છે.
મિત્રો, જો આપણે ૧૨ ઓગસ્ટથી યુ.એસ.માં શરૂ થતા આગામી મુખ્ય મોરચા પર વિચાર કરીએઃ શું સમગ્ર વ્યવસાય મોડેલ પર ટ્રાયલ થશે? ન્યુ મેક્સિકોનો નિર્ણય કોઈ અલગ કેસ નથી. યુ.એસ.માં મેટા સામે ઘણા રાજ્યો દ્વારા દાખલ કરાયેલા મુકદ્દમાઓ દ્વારા યુ.એસ. વ્યાપક કાનૂની દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે. તમારા લેખના સંદર્ભમાં, ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ થી શરૂ થતી કાર્યવાહી ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેઓ સોશિયલ મીડિયાના કથિત વ્યસનકારક ડિઝાઇન અને બાળકોની સલામતી અંગે ઘણા રાજ્યો વતી સુનાવણી કરશે. આ પછી, ૧૮ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ થી શરૂઆતની દલીલો શરૂ થવાની છે. આ કેસોનું સાચું મહત્વ સંભવિત દંડથી આગળ વધે છે. જો અદાલતો નક્કી કરે કે પ્લેટફોર્મ દ્વારા ઇરાદાપૂર્વક અથવા બેદરકારીથી ડિઝાઇન કરાયેલી સુવિધાઓ વપરાશકર્તાઓને લાંબા સમય સુધી પ્લેટફોર્મ પર રાખવાનો હેતુ ધરાવે છે, જ્યારે બાળકોને સંભવિત નુકસાનથી વાકેફ હોય છે, તો ભવિષ્યમાં ટેક કંપનીઓની જવાબદારી નક્કી કરવા માટેનું સમગ્ર કાનૂની માળખું બદલાઈ શકે છે.
મિત્રો, પ્રશ્ન હવે ફક્ત એટલો રહેશે નહીં કે “બાળકે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલા કલાકો વિતાવ્યા?” પણ, “પ્લેટફોર્મે તેમને પાછા આવતા રાખવા માટે કેટલો સમય ડિઝાઇન કર્યો?” અનંત સ્ક્રોલિંગ, ઓટોપ્લે, સતત સૂચનાઓ, ખૂબ જ વ્યક્તિગત ભલામણો અને જોડાણ-આધારિત અલ્ગોરિધમ્સ આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. યુરોપિયન કમિશને ૧૦ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના રોજ તેના પ્રારંભિક નિષ્કર્ષમાં, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક પર મેટા ની વ્યસનકારક ડિઝાઇનને ડિજિટલ સર્વિસીસ એક્ટ હેઠળ સંભવિત ઉલ્લંઘનો તરીકે પણ ધ્યાનમાં લીધી હતી. કમિશને તેની તપાસ અનંત સ્ક્રોલિંગ, ઓટોપ્લે, પુશ સૂચનાઓ અને વ્યક્તિગત ભલામણકર્તા સિસ્ટમ્સ પર કેન્દ્રિત કરી.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે દુનિયા કેવી રીતે બદલાઈ રહી છેઃ ઓસ્ટ્રેલિયાથી યુકે સુધીના બાળકો માટે ડિજિટલ મર્યાદા, તો સોશિયલ મીડિયા નિયમન હવે રાષ્ટ્રીય મુદ્દો નથી. ઓસ્ટ્રેલિયાએ ૧૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ માટે વિશ્વના સૌથી કડક મોડેલોમાંનું એક લાગુ કર્યું છે. પ્લેટફોર્મ્સ ૧૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વપરાશકર્તાઓના એકાઉન્ટ્સ બ્લોક કરવા માટે યોગ્ય પગલાં લેવા માટે જવાબદાર છે. આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી કંપનીઓને ૪૯.૫ મિલિયન એયુડી સુધીના દંડનો સામનો કરવો પડી શકે છે; બાળકો અથવા તેમના માતાપિતા માટે કોઈ દંડ નથી. યુકેએ જૂન ૨૦૨૬ માં પણ જાહેરાત કરી હતી કે તે ૧૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, પ્રસ્તાવિત ફેરફારો વસંત ૨૦૨૭ સુધીમાં અમલમાં મૂકવાનું લક્ષ્ય છે. લાઇવસ્ટ્રીમિંગ અને અજાણ્યા લોકો દ્વારા બાળકોનો સંપર્ક કરવા જેવી કેટલીક જોખમી સુવિધાઓ પર વધારાના પ્રતિબંધો પણ પ્રસ્તાવિત છે. અહીંથી, એક નવો નીતિ પરિપ્રેક્ષ્ય ઉભરી આવે છે – બાળકોને ફક્ત “તેમના ફોનનો ઓછો ઉપયોગ” કરવાનું કહેવું પૂરતું નથી; પ્લેટફોર્મ્સ એવા પણ ડિઝાઇન કરવા જોઈએ જેથી બાળકોને સ્ક્રીન ટાઇમમાં બિનજરૂરી રીતે ડૂબાડી ન શકાય.
મિત્રો, જો આપણે ભારત માટે મોટા પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએઃ શું આપણે ચેતવણીઓ ઉમેરવી જોઈએ, ઉંમર ચકાસવી જોઈએ, કે ડિઝાઇન બદલવી જોઈએ? ભારતમાં આ ચર્ચાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ ફક્ત મનોરંજન માટે થતો નથી. તે શિક્ષણ, રોજગાર, વ્યવસાય, સમાચાર, રાજકીય ચર્ચા અને સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સુધી વિસ્તરે છે. તેથી, ભારતમાં, જેમ કે યુએસ અથવા ઓસ્ટ્રેલિયામાં સીધો પ્રતિબંધ લાગુ કરવો એ એક જટિલ પ્રશ્ન હશે. કદાચ ભારત માટે વધુ વ્યવહારુ અભિગમ “પ્રતિબંધ પહેલાં જવાબદારી” હશે. ભારતમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન ફ્રેમવર્ક બાળકોના વ્યક્તિગત ડેટાની પ્રક્રિયા માટે ખાસ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ અને મધ્યસ્થી નિયમો પ્લેટફોર્મની જવાબદારીઓ માટેનો આધાર બનાવે છે. આ સંદર્ભમાં, બાળકો માટે વય ખાતરી, માતાપિતા નિયંત્રણો, ગોપનીયતા-બાય-ડિફોલ્ટ, હાનિકારક સામગ્રી શોધ અને ઝડપી ફરિયાદ નિવારણને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે. જો કે, એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ભેદ સમજવો જોઈએઃ સલામત બંદર આપમેળે સૂચિત કરતું નથી કે પ્લેટફોર્મ બધી સામગ્રી માટે જવાબદાર છે, અને એક જ વિવાદ આપમેળે સલામત બંદરને રદ કરતો નથી. ભારતમાં મધ્યસ્થી સુરક્ષા ચોક્કસ કાનૂની આવશ્યકતાઓ અને યોગ્ય ખંત સાથે જોડાયેલી છે. તેથી, સ્થાપિત કાનૂની પ્રક્રિયા અનુસાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સામે પગલાં લેવા જોઈએ. તેવી જ રીતે, યુએસ સીઓપીપીએ મુખ્યત્વે બાળકોની ઓનલાઈન ગોપનીયતા અને વ્યક્તિગત માહિતીના સંગ્રહને સંબોધિત કરે છે; તેને સોશિયલ મીડિયા વ્યસન માટે સાર્વત્રિક “પ્રતિબંધ કાયદા” તરીકે અર્થઘટન કરવું અયોગ્ય રહેશે. યુરોપિયન યુનિયનનો ડીએસએ ખૂબ વ્યાપક પ્લેટફોર્મ-જોખમ માળખું પૂરું પાડે છે. બાળકોને વર્તણૂકીય જાહેરાતોથી બચાવવા અને પ્લેટફોર્મ જોખમોનું મૂલ્યાંકન કરવા જેવી જોગવાઈઓ મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરની મેટા તપાસ સૂચવે છે કે અલ્ગોરિધમ્સ પોતે નિયમનકારી ચકાસણીનો વિષય બની ગયા છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ડિજિટલ સ્વતંત્રતા મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ ડિજિટલ જવાબદારી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. સિગારેટ અથવા આલ્કોહોલની જેમ સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવો કાયદેસર અને વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય ન હોઈ શકે, પરંતુ તમાકુ નિયમનમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત શીખી શકાય છેઃ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા ત્યાં સમાપ્ત થતી નથી જ્યાં અન્યની સલામતી શરૂ થાય છે, અને જ્યારે વપરાશકર્તા “સ્વીકારો” બટન દબાવે છે ત્યારે કંપનીની જવાબદારી સમાપ્ત થતી નથી. બાળકો માટે આ જવાબદારી વધુ મોટી છે. બાળક એ સમજવાની સ્થિતિમાં નથી કે અલ્ગોરિધમ તેમને એ જ વિડિઓ કેમ બતાવે છે, સૂચનાઓ તેમને વારંવાર કેમ બોલાવે છે, અને અનંત સ્ક્રોલિંગ તેમને કેમ રોકવા દેતું નથી. તેથી, ડિજિટલ યુગમાં, માતાપિતાની જવાબદારી સાથે, પ્લેટફોર્મ ડિઝાઇનર્સ, ટેક કંપનીઓ, નિયમનકારો અને સરકાર માટે જવાબદારી જરૂરી છે. કદાચ આવનારા વર્ષોમાં સૌથી મોટી ચર્ચા ’શું બાળકોને સોશિયલ મીડિયાથી દૂર રાખવા જોઈએ?’ નહીં હોય, પરંતુ, ’બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા કેટલું સલામત બનાવવું જોઈએ, અને તેની સલામતી માટે કાયદેસર રીતે કોણ જવાબદાર હોવું જોઈએ?’ જો સિગારેટના પેકેટ પર એવું લખવું જરૂરી માનવામાં આવે કે તેમનો વપરાશ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે, તો ડિજિટલ યુગમાં ઓછામાં ઓછું આ સંદેશ આપવો અયોગ્ય નહીં હોય.
