કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંડિયા – ભારતમાં ધર્મની સ્વતંત્રતા, સામાજિક ન્યાય અને અનામતની બંધારણીય વ્યવસ્થા અંગે વૈશ્વિક સ્તરે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ચર્ચાએ ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક લીધો. સુપ્રીમ કોર્ટે તમિલનાડુ સરકારની અરજીને ફગાવી દીધી અને મદ્રાસ હાઇકોર્ટના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું, જેમાં જાતિ અથવા સામાજિક વર્ગના આધારે ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકારનારા વ્યક્તિઓને આપમેળે અનામત શ્રેણીના અનામત આપવાના સરકારી આદેશને ગેરબંધારણીય ઠેરવવામાં આવ્યો. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ નિર્ણયનો મૂળભૂત સંદેશ એ છે કે ફક્ત ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકારવાથી વ્યક્તિ આપમેળે તેમની જાતિ અથવા સામાજિક વર્ગના આધારે કોઈપણ અન્ય સૂચિત પછાત મુસ્લિમ સમુદાય શ્રેણીનો સભ્ય બનતો નથી. જો કે, આ નિર્ણયનું અર્થઘટન એ રીતે કરવું પણ ખોટું હશે કે ભારતમાં કોઈપણ ધર્મનો વ્યક્તિ, કોઈપણ સંજોગોમાં, પછાત વર્ગો માટે અનામત મેળવી શકતો નથી. વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે શું પ્રશ્નમાં રહેલા સમુદાયને કાયદા હેઠળ માન્યતા આપવામાં આવી છે અને શું અનામત માટેનો તેનો દાવો નિર્ધારિત બંધારણીય અને કાનૂની શરતોને પૂર્ણ કરે છે. આ મહત્વપૂર્ણ કેસનું નામ છે
સરકારના સચિવ વિરુદ્ધ સમીર અહેમદ અને અન્ય”. આ કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (સિવિલ) નંબર ૨૫૫૦૭/૨૦૨૬ તરીકે દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. અરજદાર તમિલનાડુ સરકાર હતી, અને આ કેસમાં સમીર અહેમદ એન. સહિત અન્ય પક્ષો સામેલ હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટ બે જજોની બેન્ચ હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ રાજ્ય સરકારના પડકારને ફગાવી દીધો હતો. વિવાદનું મૂળ ૨૫ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ મદ્રાસ હાઈકોર્ટની મદુરાઈ બેન્ચનો નિર્ણય હતો. આ કેસ રિટ પિટિશન નંબર ડબલ્યુ.પી.(એમડી) નંબર ૭૧૨૭ ઓફ ૨૦૨૨, સમીર અહેમદ એન. વિરુદ્ધ ડિસ્ટ્રિક્ટ કલેક્ટર, તુતીકોરીન ડિસ્ટ્રિક્ટ સંબંધિત હતો. હાઈકોર્ટે ૯ માર્ચ, ૨૦૨૪ ના તમિલનાડુ સરકારના સરકારી આદેશને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો. ત્યારબાદ, રાજ્ય સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન દાખલ કરી, જેને હવે ફગાવી દેવામાં આવી છે.
મિત્રો, જો આપણે તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા ચોક્કસ આદેશની તપાસ કરીએ, તો આ સમગ્ર વિવાદનું કેન્દ્રબિંદુ તામિલનાડુ સરકારના પછાત વર્ગો, સૌથી પછાત વર્ગો અને લઘુમતી કલ્યાણ વિભાગ તરફથી ૯ માર્ચ, ૨૦૨૪ ના રોજ ઝેડ.ઓ. (એમએસ) નં. ૩૧ હતું. તામિલનાડુ પછાત વર્ગ આયોગની ૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૪ ના રોજની ભલામણના આધારે, સરકારે જોગવાઈ કરી હતી કે જો પછાત વર્ગો, સૌથી પછાત વર્ગો, ડિનોટિફાઇડ સમુદાયો અથવા અનુસૂચિત જાતિના વ્યક્તિઓ ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકારે છે, તો તેમને રાજ્યમાં સાત સૂચિત પછાત વર્ગ મુસ્લિમ સમુદાય શ્રેણીઓમાંથી એક હેઠળ પ્રમાણપત્ર પ્રદાન કરીને અનામત લાભો મેળવવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. સરકારે દલીલ કરી હતી કે જેઓ પહેલાથી જ અનામત લાભો મેળવી રહ્યા છે તેમને ફક્ત ધાર્મિક પરિવર્તનને કારણે તે લાભથી વંચિત રાખવું જોઈએ નહીં. જો કે, એક કાનૂની વિવાદ ઉભો થયો કે શું સરકાર, વહીવટી આદેશ દ્વારા, એવી વ્યક્તિને મુસ્લિમ સમુદાયનો સભ્ય જાહેર કરી શકે છે જેની સાથે તેમનો કોઈ વાસ્તવિક સામાજિક કે સમુદાય સંબંધ નથી.
મિત્રો સાત મુસ્લિમ પછાત વર્ગ શ્રેણીઓ પરના નિર્ણયના લાંબા ગાળાના પરિણામોને સમજવા માટે, તમિલનાડુમાં સાત સૂચિત પછાત વર્ગ મુસ્લિમ સમુદાયો છેઃ અંસાર, ડેક્કણી મુસ્લિમ, દુબેકુલા, લબ્બાઈ (રોથર અને મરક્કર સહિત), મેપિલા, શેખ અને સૈયદ. આ સમુદાયો રાજ્યના અનામત કાયદા હેઠળ માન્ય છે. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કોઈ પણ વ્યક્તિને ફક્ત એટલા માટે આ સાત સમુદાયોમાંથી કોઈપણનો સભ્ય માનવું કાયદેસર રીતે યોગ્ય નથી કારણ કે તે ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકારે છે. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કારોબારી સરકારી આદેશ દ્વારા અગાઉ સ્થાપિત ન્યાયિક નિર્ણયોને રદ કરી શકતી નથી.
મિત્રો કલમ ૧૬(૪) શું કહે છે? આ સમજવા માટે, ભારતીય બંધારણનો કલમ ૧૬ જાહેર રોજગારમાં તકની સમાનતા સાથે સંબંધિત છે. કલમ (૪) રાજ્યને નાગરિકોના પછાત વર્ગોના પક્ષમાં નિમણૂકો અથવા પોસ્ટ્સમાં અનામત આપવાની મંજૂરી આપે છે, જે રાજ્યના મતે, સરકારી સેવાઓમાં પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા નથી. આનો અર્થ એ છે કે અનામત ફક્ત ધર્મના આધારે આપવામાં આવતો વિશેષાધિકાર નથી. સંબંધિત સામાજિક વર્ગની કાનૂની ઓળખ, પછાતપણું અને બંધારણીય પરિસ્થિતિઓ મહત્વપૂર્ણ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વર્તમાન કેસમાં ઠરાવ્યું હતું કે હિન્દુ સામાજિક વ્યવસ્થામાં તેમના પછાતપણાના આધારે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યા પછી વ્યક્તિને આપમેળે કોઈપણ અન્ય સૂચિત મુસ્લિમ પછાત વર્ગ શ્રેણીનો સભ્ય ગણી શકાય નહીં. અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ભેદ સમજવાની જરૂર છે. કલમ ૧૬(૪) સ્પષ્ટપણે જણાવતું નથી કે ધર્માંતરણ પર દરેક પ્રકારનું અનામત બંધ થઈ જશે. આ કેસમાં કોર્ટનો નિષ્કર્ષ ખાસ કરીને તેમની અગાઉની સામાજિક સ્થિતિના આધારે નવા મુસ્લિમ સમુદાય શ્રેણીમાં આપમેળે પ્રવેશના દાવા સાથે સંબંધિત છે. તેથી, નિર્ણયને સાર્વત્રિક પ્રતિબંધ તરીકે વર્ણવવો યોગ્ય રહેશે નહીં જે ભેદભાવ વિના તમામ ધર્મો અને તમામ પ્રકારના અનામતને લાગુ પડે છે.
મિત્રો, જો આપણે અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા અને ધર્માંતરણના કાનૂની પાસાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ, ૧૯૫૦ ની કલમ ૩, અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા માટે ચોક્કસ ધાર્મિક શરતો નક્કી કરે છે. વર્તમાન કાનૂની પ્રણાલી હેઠળ, હિન્દુ ધર્મ, શીખ ધર્મ અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓને અનુસૂચિત જાતિના સભ્ય ગણી શકાય જો તેઓ અન્ય નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ કરે. જે વ્યક્તિ ઇસ્લામ અથવા ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવે છે તે હવે ફક્ત તેમની અગાઉની અનુસૂચિત જાતિ ઓળખના આધારે અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો ધરાવતો નથી.જોકે, અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો અને અન્ય પછાત વર્ગનો દરજ્જો અલગ કાનૂની શ્રેણીઓ છે. તમિલનાડુમાં હાલનો વિવાદ મુખ્યત્વે પછાત વર્ગ મુસ્લિમ અનામત હેઠળ પ્રમાણપત્રો જારી કરવા સંબંધિત છે. બંનેને એક જ કાનૂની પ્રશ્ન તરીકે ગણવા યોગ્ય રહેશે નહીં.
મિત્રો, જો આપણે અન્ય રાજ્યો અને સમુદાયો માટે અસરોને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ નિર્ણય તમિલનાડુની બહાર નોંધપાત્ર અસરો ધરાવી શકે છે, કારણ કે તે ધાર્મિક પરિવર્તન, સમુદાય પ્રમાણપત્ર અને અનામત પાત્રતા સંબંધિત બંધારણીય મર્યાદાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે. આ નિર્ણય એવા રાજ્યોમાં પણ ટાંકવામાં આવી શકે છે જ્યાં પછાત મુસ્લિમ સમુદાયો અથવા અન્ય ધાર્મિક સમુદાયો માટે અલગ અનામત વ્યવસ્થા છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે દેશના દરેક રાજ્યમાં મુસ્લિમ અથવા ખ્રિસ્તી સમુદાયોને ઉપલબ્ધ તમામ અનામત આપમેળે સમાપ્ત થઈ જશે. જો કોઈ મુસ્લિમ અથવા ખ્રિસ્તી સમુદાય રાજ્યની કાનૂની પછાત વર્ગની યાદીમાં સામેલ થાય છે અને વ્યક્તિ લાગુ પાત્રતા માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે, તો તેમની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. તમિલનાડુના કેસમાં, કોર્ટે તેમની અગાઉની જાતિના દરજ્જાના આધારે નવા સૂચિત મુસ્લિમ સમુદાય શ્રેણીમાં આપમેળે પ્રવેશ આપવાની સરકારની સિસ્ટમને નકારી કાઢી હતી.
મિત્રો જો આપણે વિચારીએ કે અગાઉના નિર્ણયો આ નિર્ણયની પૃષ્ઠભૂમિ કેવી રીતે બનાવે છે, તો આ વિવાદની ન્યાયિક પૃષ્ઠભૂમિ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ૧૯૫૧ના મદ્રાસ હાઇકોર્ટના નિર્ણય, ઝેડ. માઇકલ વિરુદ્ધ એસ. વેંકટેશ્વરનમાં, એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે મુસ્લિમ સમાજમાં હિન્દુ ધર્મમાંથી ઇસ્લામ સ્વીકારનાર વ્યક્તિની સ્થિતિ ફક્ત તેમની ભૂતપૂર્વ જાતિ દ્વારા નક્કી કરી શકાતી નથી. હાલના કિસ્સામાં, મદ્રાસ હાઇકોર્ટે આ જૂના ન્યાયિક સિદ્ધાંતને ટાંકીને કહ્યું કે સરકારનો ૨૦૨૪નો આદેશ તેની વિરુદ્ધ હતો. તેવી જ રીતે, સુસાઈ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (૧૯૮૫) કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનાર વ્યક્તિને અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો આપવાના પ્રશ્ન પર ઉપલબ્ધ પુરાવા અને બંધારણીય માળખાની તપાસ કરી. ૧૯૫૦ ના અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા માટેના આદેશની ધાર્મિક પરિસ્થિતિઓ લાંબા સમયથી ન્યાયિક ચર્ચાનો વિષય રહી છે. જો કે, આ કેસોમાં તથ્યો અને કાનૂની પ્રશ્નો અલગ છે; તેથી, તેમને વર્તમાન ચુકાદાના સમાન નિર્ણયો ગણવા જોઈએ નહીં. ધર્માંતરિત દલિત ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમોને અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો આપવાનો મુદ્દો રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વિચારણા હેઠળ છે. ન્યાયાધીશ કે.જી. બાલકૃષ્ણનની અધ્યક્ષતા હેઠળનું કમિશન આ વ્યાપક મુદ્દા પર કામ કરે છે. વર્તમાન ચુકાદાને કમિશનની તપાસના અંતિમ પરિણામ તરીકે ગણવું પણ યોગ્ય રહેશે નહીં.
મિત્રો, જો આપણે સામાજિક ન્યાય વિરુદ્ધ કાનૂની હકઃ આગળનો પડકાર ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ ચુકાદા પછી ચર્ચાનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ હશે કે શું વ્યક્તિનું વાસ્તવિક સામાજિક અને આર્થિક પછાતપણું ધર્માંતરણ પછી પણ ટકી શકે છે, અને જો એમ હોય તો, તેને કઈ બંધારણીય અને કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા માન્યતા આપવી જોઈએ. એક પક્ષ દલીલ કરે છે કે સામાજિક વંચિતતા ફક્ત ધાર્મિક ઓળખ બદલીને સમાપ્ત થતી નથી. બીજી બાજુ, અનામત માટેની લાયકાત માટે સૂચિત સમુદાય તરીકે કાનૂની માન્યતા અને સંબંધિત શરતોનું પાલન જરૂરી છે.તમિલનાડુ સરકારે સામાજિક ન્યાયને તર્ક તરીકે ટાંકીને અનામતથી વંચિત રહેલા લોકોને રક્ષણ આપવાના ઉદ્દેશ્યથી આ આદેશ જારી કર્યો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ ઉદ્દેશ્યને સરકારી આદેશની બંધારણીય માન્યતાને યોગ્ય ઠેરવવા માટે પૂરતો માન્યો ન હતો. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે કલ્યાણકારી ઉદ્દેશ્યો પણ કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદામાં જ અમલમાં મૂકી શકાય છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ધાર્મિક પરિવર્તનની સ્વતંત્રતા અને અનામત માટેની પાત્રતા બે અલગ અલગ મુદ્દાઓ છે. ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬નો આ નિર્ણય, ધાર્મિક પરિવર્તન અને અનામત વચ્ચેના સંબંધ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સીમાચિહ્નરૂપ છે. તમિલનાડુ સરકારની અરજીને ફગાવીને, સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૫ જૂન, ૨૦૨૬ના મદ્રાસ હાઇકોર્ટના નિર્ણય અને ૯ માર્ચ, ૨૦૨૪ના સરકારી આદેશને સમર્થન આપ્યું, જેણે તેમને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યા. આ નિર્ણયનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે અગાઉની જાતિ અથવા સામાજિક શ્રેણીના આધારે પછાત વર્ગ હોવાને કારણે વ્યક્તિ આપમેળે મુસ્લિમ સમુદાયમાં સમાવેશ અને અનામત મેળવવાનો હકદાર બનતો નથી.તેમ છતાં, ધર્મની સ્વતંત્રતા, વાસ્તવિક સામાજિક પછાતપણું અને અનામત માટેની પાત્રતા પર વ્યાપક બંધારણીય ચર્ચા ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. આ નિર્ણયનું મહત્વ ફક્ત તમિલનાડુ પૂરતું મર્યાદિત રહેશે નહીં; તે સામાજિક ન્યાય નીતિઓ, સમુદાય પ્રમાણપત્રો અને અનામત માટેના કાનૂની આધાર પર દેશભરમાં ચર્ચાઓને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે.
