તંત્રીની કલમે….
જે ઘરની એક-એક ઈંટમાં આખી જિંદગીની મહેનત સમાયેલી હોય, જે મિલકત વૃદ્ધાવસ્થામાં આર્થિક આધાર બને, એ જ ઘરનો કબજો મેળવવા વૃદ્ધ માલિકોએ પોલીસ, કચેરીઓ અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના દરવાજા ખખડાવવા પડે તો સવાલ માત્ર એક પરિવારનો નથી, સમગ્ર વ્યવસ્થાનો છે! પોતાની જ મિલકત પર અધિકાર મેળવવા માટે માલિકે કેટલાં વર્ષ રાહ જોવી પડે? કાયદો મિલકતના માલિકની સુરક્ષા માટે છે કે ગેરકાયદે કબજાના આક્ષેપોનો સામનો કરતા લોકોને ન્યાય મેળવવા માટે લાંબી લડાઈ લડવા મજબૂર કરે છે? અમદાવાદના મોટેરા વિસ્તારમાં સામે આવેલો કથિત મિલકત કબજાનો મામલો આવા ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.
અહેવાલો અનુસાર, મોટેરાના રત્નમ-૧ વિસ્તારમાં આવેલા આશરે રૂ. ૬૦ લાખની કિંમતના ફ્લેટના વૃદ્ધ માલિકોએ ભાડા કરાર પૂરો થયા પછી પણ મિલકત ખાલી ન કરાતી હોવાની ફરિયાદ કરી છે. વૃદ્ધ દંપતી હાલમાં ઓડિશામાં રહે છે. તેમની પુત્રીએ માતા-પિતા વતી ફરિયાદ કરતાં આક્ષેપ કર્યો છે કે ફ્લેટમાં રહેતા ચાર વ્યક્તિઓએ ભાડાની ચુકવણી બંધ કરી દીધી, કરાર પૂરો થયા પછી પણ કબજો છોડ્યો નહીં અને મિલકત ખાલી કરવાની માગણી કરતાં ધમકીઓ આપી.
ફરિયાદમાં આશરે રૂ. ૫.૮૫ લાખનું બાકી ભાડું અને ફર્નિચરને થયેલા રૂ. ૪.૬૮ લાખના કથિત નુકસાનનો પણ ઉલ્લેખ છે. અમદાવાદ જિલ્લા કલેક્ટરની કાર્યવાહી બાદ ચાંદખેડા પોલીસે ગુજરાત જમીન પચાવી પાડવા પર પ્રતિબંધ અધિનિયમ હેઠળ ગુનો નોંધ્યો છે. આક્ષેપોની તપાસ ચાલુ છે અને આરોપો સાબિત થયા હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
પરંતુ આ ઘટનાનો સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે મિલકત ખરીદવી જેટલી મુશ્કેલ છે, એટલી જ મુશ્કેલ પોતાની મિલકતનો કાયદેસર કબજો પાછો મેળવવાની સ્થિતિ કેમ ઊભી થાય છે? સામાન્ય પરિવારો જીવનભરની બચત, નિવૃત્તિની મૂડી અને ક્યારેક બેંકની લોનના આધારે ઘર ખરીદે છે. ભાડેથી આવક મેળવવાની આશા રાખે છે, જેથી વૃદ્ધાવસ્થામાં દવાઓ, રોજિંદા ખર્ચ અને જીવનની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે. જો ભાડું મળતું બંધ થાય, મિલકતનો કબજો પાછો ન મળે અને ઉપરથી ધમકીઓનો સામનો કરવો પડે તો આર્થિક નુકસાન સાથે માનસિક તણાવ પણ વધે છે.
ભાડૂતને પણ કાયદેસર સુરક્ષા અને ન્યાયી વ્યવહારનો અધિકાર છે. માત્ર ભાડા વિવાદને આધારે કોઈને ગુનેગાર ઠેરવી શકાય નહીં. પરંતુ કરારની મુદત પૂરી થયા પછી મિલકત ખાલી કરાવવા માટે માલિકે યોગ્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયા અપનાવવી પડે ત્યારે તે પ્રક્રિયા સમયસર અને અસરકારક હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. કોઈ પણ પક્ષ કાયદાને પોતાના હાથમાં ન લે અને કોઈને ધમકી કે બળજબરીથી હટાવવામાં ન આવે—આ સિદ્ધાંત બંને તરફ સમાન રીતે લાગુ પડવો જોઈએ.
અહીં સરકાર અને વહીવટી તંત્રની જવાબદારી શરૂ થાય છે. મિલકતના દસ્તાવેજો, ભાડા કરાર, નોટિસ અને ફરિયાદની સમયસર તપાસ થાય; વરિષ્ઠ નાગરિકોની ફરિયાદોને ગંભીરતાથી સાંભળવામાં આવે; અને જ્યાં ગુનાના પુરાવા મળે ત્યાં કાયદા મુજબ ઝડપથી કાર્યવાહી થાય. પોલીસ ફરિયાદ નોંધાય એટલે ન્યાય મળી ગયો એવું નથી. તપાસ, કાયદાકીય નિર્ણય અને મિલકતના કાયદેસર કબજાનો પ્રશ્ન—આ તમામ તબક્કાઓમાં વિલંબ ન થાય તે માટે જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ.
ગુજરાતમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોની મિલકત સુરક્ષા માટે જાગૃતિ અભિયાન પણ જરૂરી છે. ભાડે આપતાં પહેલાં ઓળખની ચકાસણી, સ્પષ્ટ લેખિત કરાર, ભાડાની ચુકવણીનો રેકોર્ડ, મિલકતની સ્થિતિનો દસ્તાવેજી પુરાવો અને સમયસર કાયદાકીય સલાહ જેવી સાવચેતીઓ ઉપયોગી બની શકે છે. સાથે જ પોલીસ અને વહીવટી તંત્રે વૃદ્ધો માટે સરળ ફરિયાદ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ, જેથી તેમને વારંવાર કચેરીઓના ધક્કા ન ખાવા પડે.
ઘર માત્ર ચાર દીવાલો નથી; તે વૃદ્ધાવસ્થાની સુરક્ષા, આત્મસન્માન અને જીવનભરની કમાણીનું પ્રતીક છે. મોટેરાના આ કેસમાં તપાસ નિષ્પક્ષ રીતે આગળ વધે, દોષિત સાબિત થનાર સામે કાયદેસર કાર્યવાહી થાય અને મિલકતના કાયદેસર માલિકોને ન્યાય મળે—એ જ અપેક્ષા છે. કાયદાનું શાસન ત્યારે જ સાબિત થશે, જ્યારે નાગરિકને પોતાની મિલકતનો અધિકાર મેળવવા માટે વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કરવો ન પડે. વૃદ્ધોની ફરિયાદ સાંભળવી એ માત્ર માનવતાનો પ્રશ્ન નથી; તે ન્યાયવ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતાની કસોટી પણ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
