તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહી તેના વૈવિધ્ય અને પરિવર્તનશીલ સ્વભાવ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતી છે. તાજેતરમાં પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળના રાજકીય ફલક પર જે ગતિવિધિઓ જોવા મળી રહી છે, તે માત્ર સત્તા પરિવર્તનનો સંકેત નથી, પરંતુ ભારતીય મતદારોના બદલાતા મિજાજ અને રાજકીય પક્ષો માટે એક ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં મમતા બેનર્જીના શાસન સામે ઉભો થયેલો પડકાર અને કેરળમાં ડાબેરીઓના અભેદ ગઢનું ધરાશાયી થવું એ ભારતીય રાજકારણમાં એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત સૂચવે છે. આ પરિણામોએ સાબિત કરી દીધું છે કે જનતા હવે માત્ર ઇતિહાસ કે વિચારધારાના આધારે નહીં, પરંતુ પ્રસ્તુતતા અને પરિણામલક્ષી શાસનના આધારે જનાદેશ આપે છે.
પશ્ચિમ બંગાળની વાત કરીએ તો, દાયકાઓ સુધી જે ધરતી ડાબેરીઓ અને ત્યારબાદ તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો ગઢ રહી છે, ત્યાં ભાજપ દ્વારા સરકાર રચવાની હિલચાલ એક મોટી રાજકીય ક્રાંતિ સમાન છે. મમતા બેનર્જી જેવી કદાવર નેતાની વિદાય સૂચવે છે કે બંગાળની જનતા હવે શાસન પદ્ધતિમાં ધરખમ ફેરફાર ઈચ્છી રહી છે. વર્ષો સુધી ચાલેલી હિંસા અને રાજકીય સંઘર્ષોથી કંટાળેલો મતદાર જ્યારે પરિવર્તન તરફ વળે છે, ત્યારે તે પ્રાદેશિક અસ્મિતા કરતાં રાષ્ટ્રીય મુખ્યધારા અને વિકાસના એજન્ડાને વધુ મહત્વ આપે છે. બંગાળની આ સ્થિતિ અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષો માટે લાલબત્તી સમાન છે કે જો તેઓ જમીની સ્તરે પ્રજાની આકાંક્ષાઓને સંતોષવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તેમનો ગઢ ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે.
બીજી તરફ, કેરળના પરિણામોએ સમગ્ર દેશને ચોંકાવી દીધો છે. ૧૯૭૭ પછી પ્રથમવાર ડાબેરી મોરચો સત્તાની બહાર ધકેલાયો છે અને યુડીએફએ ઐતિહાસિક વિજય મેળવ્યો છે. કેરળ હંમેશાં તેની સાક્ષરતા અને જાગૃત મતદારો માટે ઓળખાય છે. અહીં કોઈ પણ પક્ષ માટે સત્તા જાળવી રાખવી એ લોખંડી ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. ડાબેરી વિચારધારાનો આ પરાજય એ વાતનો પુરાવો છે કે પરંપરાગત વોટબેંક હવે સુરક્ષિત રહી નથી. યુવા મતદારો રોજગારી, આધુનિકીકરણ અને પારદર્શક શાસન ઈચ્છે છે. વિચારધારાના નામે થતું રાજકારણ હવે વિકાસના માપદંડો સામે વામણું પુરવાર થઈ રહ્યું છે. કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળના મોરચાનો આ વિજય એ વાતનો પણ સંકેત છે કે જો રાષ્ટ્રીય પક્ષો સ્થાનિક મુદ્દાઓને યોગ્ય રીતે ઉઠાવે, તો તેઓ ગુમાવેલી જમીન પાછી મેળવી શકે છે.
આ બંને રાજ્યોના પરિણામો પ્રાદેશિક પક્ષોના ભવિષ્ય પર એક મોટું પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકે છે. ભારતમાં એક સમયે પ્રાદેશિક પક્ષોનો સુવર્ણકાળ હતો, જ્યાં તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્તરે કિંગમેકરની ભૂમિકા ભજવતા હતા. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મતદારોની વિચારવાની શૈલી બદલાઈ છે. હવે મતદાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, અર્થતંત્ર અને સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓને વધુ મહત્વ આપે છે. પ્રાદેશિક પક્ષો જો માત્ર જ્ઞાતિ-જાતિના સમીકરણો અથવા પ્રાદેશિક લાગણીઓ પર નિર્ભર રહેશે, તો તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું મુશ્કેલ બનશે. બંગાળ અને કેરળની ઘટનાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મતદારો હવે સશક્ત વિકલ્પની શોધમાં છે. તેઓ કોઈ પણ પક્ષને ‘ગ્રાન્ટેડ’ લેવા તૈયાર નથી.
ભારતીય લોકશાહી હવે વધુ પરિપક્વ બની રહી છે. અહીં સત્તાના કેન્દ્રો બદલાતા રહે છે, જે લોકશાહીની જીવંતતાનું પ્રતીક છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ભાજપનું વધતું વર્ચસ્વ અને કેરળમાં કોંગ્રેસનું પુનરાગમન એ દર્શાવે છે કે જનતા હવે એવા નેતૃત્વને પસંદ કરે છે જે તેમને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ આપી શકે અને સ્થાનિક સમસ્યાઓનું કાયમી નિરાકરણ લાવી શકે. પ્રાદેશિક પક્ષોએ હવે પોતાની કાર્યશૈલીમાં ધરખમ ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. તેમણે સંકુચિત રાજકારણ છોડીને વિકાસના વ્યાપક એજન્ડા સાથે આગળ વધવું પડશે.
બંગાળ અને કેરળના આ રાજકીય વળાંકો માત્ર હાર-જીતનો આંકડો નથી, પરંતુ તે એક નવા ભારતની તસવીર છે. એક એવું ભારત જે સવાલ પૂછતા શીખ્યું છે અને જે નિષ્ફળ શાસકોને ઘરભેગા કરતા અચકાતું નથી. લોકશાહીનો આ નવો મિજાજ આવનારા સમયમાં ભારતના રાજકીય નકશાને વધુ પ્રભાવિત કરશે. રાજકીય પક્ષોએ હવે સમજવું પડશે કે જનાદેશ એ કોઈ જાગીર નથી, પરંતુ તે જનતાનો વિશ્વાસ છે જેને દર વખતે કામગીરી દ્વારા જીતવો પડે છે. આ એક એવો બોધપાઠ છે કે લોકશાહીમાં અંતિમ શક્તિ મતદારના હાથમાં છે અને તે જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે સત્તાના શિખરોને હચમચાવી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
