•સરદાર : એક નામ નહીં, એકતાનું નામ છે!
•લોખંડી નહીં, વજ્ર પુરુષ હતા સરદાર!
•સરદાર વગર ભારતનો નકશો જ ન હોત!
•૫૬૨ ટુકડાને એક કરનારો સાંધણહાર!
•ખિસ્સામાં પત્નીના મૃત્યુનો તાર, ને દિલમાં દેશ!
•ગાંધીએ આઝાદી અપાવી, સરદારે ભારત બનાવ્યું!
•સરદાર એ સરદાર હતા!
•સરદાર એ સરદાર હતાઃ પદ નહીં, વ્યક્તિત્વ હતું!
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની ૧૫૧ મી જન્મ જયંતિ એટલે માત્ર એક ઉજવણી નથી, એ ભારતના આત્માને યાદ કરવાનો દિવસ છે. ગાંધી વગર આઝાદીની કલ્પના ન થઈ શકત, પણ સરદાર વગર આઝાદ ભારતની કલ્પના ન થઈ શકત.
૧. પત્નીના અવસાનનો તાર – કર્તવ્ય એ જ ધર્મ
વર્ષ ૧૯૦૯. વલ્લભભાઈ બોરસદમાં વકીલાત કરે છે. યુવાન વય, નવો સંસાર. પત્ની મણીબા મુંબઈમાં ગંભીર બીમાર છે. કોર્ટમાં ખૂન કેસની ઉલટતપાસ ચાલી રહી છે. પટાવાળો આવીને તાર આપે છે. વલ્લભભાઈ તાર વાંચે છે – મણીબાનું અવસાન થયું છે.
આપણે હોઈએ તો શું કરીએ? રડીએ, પડીએ, કોર્ટ છોડીને દોડીએ. સરદારે તારની ઘડી વાળીને ખિસ્સામાં મૂક્યો. બે કલાક સુધી દલીલ કરી. અસીલ નિર્દોષ છૂટે તેની પૂરી તાકાત લગાવી. કેસ પૂરો થયો. ન્યાયાધીશે ચુકાદો આપ્યો. પછી પોતાના સાથી વકીલને કહ્યું – મારા ઘરે અશુભ સમાચાર છે, મારે જવું પડશે.
આ કઠોરતા ન હતી, આ કર્તવ્ય પ્રત્યેની પવિત્રતા હતી. જે માણસ પોતાની પત્નીના મૃત્યુના સમાચારને પણ કર્તવ્ય આડે ન આવવા દે, એ માણસ જ ૫૬૨ રજવાડાને દેશમાં ભેળવી શકે.
૨. ગુમડું સળિયાથી ડામવું – સહનશક્તિની પરાકાષ્ઠા
સરદારને ગુમડું થયું. વારંવાર પરુ થાય. ડોક્ટરે કહ્યું ઓપરેશન નાનું છે પણ બેભાન કરવું પડશે. સરદાર હસ્યા. કહે – આટલા માટે બેભાન થવાનું? લાવો સળિયો ગરમ કરીને.
ડોક્ટર ગભરાયો. લોખંડનો સળિયો લાલચોળ ગરમ કર્યો. સરદાર ખુરશીમાં બેઠા. ડોક્ટરે ગુમડા પર સળિયો દબાવ્યો. ચર…રર… અવાજ સાથે ચામડી બળી. ઓરડામાં બળેલી ચામડીની વાસ. પણ સરદારના મોઢા પર એક કરચલી નહીં. બીજા દિવસે એ જ તાકાતથી બારડોલી સત્યાગ્રહની યોજના બનાવી.
આજે નાનો તાવ આવે તો સોશિયલ મીડિયા પર સ્ટેટસ મૂકનારા નેતાઓએ આ ઘટનામાંથી શીખવા જેવું છે. શરીર બળે તોય મન ન બળે તેનું નામ સરદાર.
૩. બારડોલી – સરદાર નામ ક્યાંથી પડ્યું?
સરદાર જન્મથી સરદાર ન હતા. એ વલ્લભભાઈ હતા. ૧૯૨૮ માં બારડોલીમાં ખેડૂતો પર અંગ્રેજોએ ૩૦% મહેસૂલ વધાર્યું. ગાંધીજીએ કહ્યું – આ લડત કોણ લડશે? વલ્લભભાઈએ બીડું ઝડપ્યું.
તેમણે ખેડૂતોને કહ્યું – તમારી જમીન જશે, ઘર જશે, તોય ડરશો નહીં. સરકારે જપ્તી કરી, ભેંસો ખોલી ગયા, ઘરના નળિયા ઉતારી ગયા. સરદારે દરેક ગામમાં વ્યવસ્થા કરી – જેની જમીન જપ્ત થાય તેને બીજા ખેડૂતો સાચવશે. અંતે અંગ્રેજોએ નમતું મૂક્યું. ત્યાંની મહિલાઓએ કહ્યું – આ તો અમારા સરદાર છે. ત્યારથી વલ્લભભાઈ, સરદાર બન્યા.
૪. ૫૬૨ રજવાડાનું એકીકરણ – સાચો ચાણક્ય
આઝાદી મળી ત્યારે ભારતનો નકશો કટકા જેવો હતો. હૈદરાબાદનો નિઝામ કહે હું પાકિસ્તાનમાં જઈશ. જુનાગઢનો નવાબ કહે હું પાકિસ્તાન. ભોપાલ, ત્રાવણકોર બધા સ્વતંત્ર થવાના સપના જોતા હતા.
નહેરુ કહેતા હતા સમજાવો. સરદારે વી.પી. મેનનને બોલાવ્યા. એક ખાલી કાગળ અને સૈન્યનો નકશો. કહ્યું – પહેલા પ્રેમથી, ન માને તો પોલીસ એક્શનથી.
જુનાગઢમાં સેના મોકલી, જનમત લીધો, ૯૯% લોકોએ ભારત કહ્યું. હૈદરાબાદમાં ઓપરેશન પોલો કર્યું. ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮, પાંચ દિવસમાં નિઝામની ૨ લાખની રઝાકાર સેના પડી ભાંગી. સરદાર કોઈ હિંસાના હિમાયતી ન હતા, પણ રાષ્ટ્રહિતમાં કઠોર બનવું પડે તો બન્યા.
એક બીજી વાત – લક્ષદ્વીપ. ૧૯૪૭ માં લગભગ પાકિસ્તાન લઈ જતું હતું. સરદારે તરત જ નૌકાદળ મોકલી ત્રિરંગો ફરકાવી દીધો.
૫. સરદાર એ સરદાર હતા – કારણ કે તે કોઈના ન હતા, બધાના હતા
સરદાર કોંગ્રેસમાં હતા, પણ કોંગ્રેસી ન હતા. તે ગાંધીવાદી હતા, પણ આંધળા ન હતા. ગાંધીજીએ નહેરુને વડાપ્રધાન બનાવ્યા, સરદારે દેશને એક રાખ્યો. તેમને વડાપ્રધાન પદ મળ્યું નહીં, પણ તેમણે ક્યારેય ખુરશી માટે લડાઈ ન કરી.
તેમનું ઘર – ૧, ઔરંગઝેબ રોડ, દિલ્હી. આજે તેમની પુત્રી મણીબેન પટેલના નામે એક ખાતું હતું, જેમાં કુલ ૨૬૦ રૂપિયા હતા. દેશના નાયબ વડાપ્રધાન, ગૃહમંત્રી પાસે પોતાનું ઘર નહીં, બેંક બેલેન્સ નહીં.
આજે જ્યારે નેતાઓ પોતાના વિસ્તાર, પોતાની જ્ઞાતિ, પોતાના પક્ષ માટે જીવે છે, ત્યારે સરદાર યાદ આવે છે. એ પટેલ હતા, પણ માત્ર પટેલોના નહીં. એ ગુજરાતી હતા, પણ માત્ર ગુજરાતના નહીં. એ હિંદુ હતા, પણ હિંદુ-મુસ્લિમ બધાને સાથે રાખીને હૈદરાબાદને જીતનારા હતા.
એટલે જ કહેવત છે – ગાંધી વગર આઝાદી અધૂરી, સરદાર વગર આઝાદી અધૂરી રહેત.
૧૫૧ વર્ષ પછી પણ સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી માત્ર મૂર્તિ નથી, એ ચેતવણી છે – જો તમે એક નહીં રહો, તો તમારું અસ્તિત્વ નહીં રહે. સરદાર ગયા નથી, સરદાર દરેક ભારતીયની એકતામાં જીવે છે!જય સરદાર, જય ભારત!
