કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – દર વર્ષે ૩૧ મેના રોજ વિશ્વ તમાકુ નિષેધ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. દર વર્ષે આ પ્રસંગે ભાષણો આપવામાં આવે છે, શપથ લેવામાં આવે છે, પોસ્ટરો લગાવવામાં આવે છે અને તમાકુના દુષ્પ્રભાવો પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે. પરંતુ આજે આપણી સમક્ષ એક કડવો પ્રશ્ન ઊભો થાય છેઃ શું ફક્ત એક દિવસનો આ પ્રતીકાત્મક પ્રસંગ એ ભયંકર રોગચાળાને રોકી શકે છે જે દરરોજ લાખો લોકોના શરીરને કેન્સર, હૃદય રોગ, સ્ટ્રોક અને ફેફસાના જીવલેણ રોગોથી ઝેર આપી રહ્યો છે? ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી દેશમાં, નાગરિકતા કાયદો, અનામત, ભ્રષ્ટાચાર, ખેડૂતોની સમસ્યાઓ, ભાષા વિવાદો, પાણી, જંગલ અને જમીનની સમસ્યાઓ, મંડળ-કમંડળ રાજકારણ, જન લોકપાલ આંદોલન, મહિલા સુરક્ષા, પર્યાવરણીય સંરક્ષણ, મોંઘવારી, બેરોજગારી અને પ્રાદેશિક ઓળખ જેવા મુદ્દાઓએ મોટા જન આંદોલનોનું સ્વરૂપ લીધું છે. લાખો લોકો રસ્તાઓ પર ઉતરે છે, સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં ચર્ચાઓ થાય છે, સરકારો નમી જાય છે અને નીતિઓ બદલાય છે. પરંતુ આ લેખ દ્વારા, હું, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, સરકાર, વહીવટ અને સમાજને પૂછવા માંગું છું કે દર વર્ષે લાખો પરિવારોને બરબાદ કરતી તમાકુ હજુ સુધી એક મોટી રાજકીય અને સામાજિક ચળવળ કેમ બની નથી? જ્યારે કોઈ પરિવારનો રોજીરોટી કમાતો સભ્ય તમાકુ સંબંધિત કેન્સરથી મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે કોઈ બાળકના પિતા ગુટખા કે સિગારેટને કારણે અકાળે મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે કોઈ માતા તેના નાના પુત્રને નિકોટિનના વ્યસનથી ગુમાવે છે, ત્યારે તે ફક્ત એક વ્યક્તિગત દુર્ઘટના નથી રહેતી પરંતુ રાષ્ટ્રીય ચિંતાનો વિષય બને છે. મારા એક નજીકના સંબંધીનું પણ તમાકુ સંબંધિત કેન્સરથી મૃત્યુ થયું હતું. આવા હજારો પરિવારોની વેદના સૂચવે છે કે તમાકુ પ્રતિબંધને ફક્ત આરોગ્ય અભિયાનમાં જ નહીં પરંતુ એક વ્યાપક સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય ચળવળમાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર છે.
મિત્રો, જો આપણે તમાકુ અને ડ્રગ્સ સામેના મોટા આંદોલનને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તમાકુ પ્રતિબંધ આંદોલનને આવા આંદોલનો સાથે સરખાવવાની જરૂર છે. ભારતીય લોકશાહીનો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે કોઈ મુદ્દો જન આંદોલનનું સ્વરૂપ લે છે, ત્યારે તે સરકારી નીતિઓ, કાયદાઓ અને સામાજિક વર્તનને પ્રભાવિત કરે છે. ૧૯૭૪નું જેપી આંદોલન (સંપૂર્ણ ક્રાંતિ આંદોલન), ૧૯૯૦નું મંડલ કમિશન અનામત આંદોલન, ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકાનું રામ જન્મભૂમિ આંદોલન, ૨૦૧૧માં અણ્ણા હજારેના નેતૃત્વમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી જનલોકપાલ આંદોલન, ૨૦૧૯-૨૦નું નાગરિકત્વ સુધારા કાયદા (સીએએ) વિરોધી આંદોલન, ૨૦૨૦-૨૧માં કૃષિ કાયદાઓ વિરુદ્ધ ખેડૂતોનું આંદોલન, ૨૦૧૫ અને તે પછી વિવિધ રાજ્યોમાં પાટીદાર અનામત આંદોલન, જાટ અનામત આંદોલન, મરાઠા અનામત આંદોલન, ગુર્જર અનામત આંદોલન અને તાજેતરના વર્ષોમાં વિવિધ રાજ્યોમાં જાતિ, સામાજિક અને પ્રાદેશિક ઓળખ સંબંધિત આંદોલનોએ સાબિત કર્યું છે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન માટે સંગઠિત જાહેર દબાણ એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની શકે છે. આ આંદોલનોએ માત્ર રાજકીય ચર્ચાને પ્રભાવિત કરી નથી, પરંતુ સરકારોને તેમની નીતિઓ પર પુનર્વિચાર કરવા માટે પણ મજબૂર કરી છે. દેશના ઘણા ભાગોમાં સામાજિક, જાતિ-સંબંધિત અને અનામત-સંબંધિત આંદોલનો સતત હેડલાઇન્સમાં રહે છે, જેમાં મનોહર જરાંગેનું આંદોલન પણ સામેલ છે જે આજે, ૩૦ મે, ૨૦ન્ટ્ઠહ્વીઙ્મ૬ના રોજ મહારાષ્ટ્રમાં શરૂ થયું હતું. આ દર્શાવે છે કે જ્યારે જનતા કોઈ મુદ્દાને તેમના અસ્તિત્વ, અધિકારો અથવા ભવિષ્ય સાથે જોડે છે, ત્યારે તે એક વિશાળ બળમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. તેથી, કોઈ પણ રાજકીય, સામાજિક અથવા વ્યક્તિગત સંગઠન દ્વારા તમાકુ અને ડ્રગ્સ સામે આવી ચળવળ કેમ ઉપાડવામાં આવી નથી? આ એક વિચારવા જેવો પ્રશ્ન છે.
મિત્રો, છેલ્લા દાયકામાં વ્યસનનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ ગયું છે. એક સમયે બીડી, સિગારેટ અને તમાકુના પાઉચ સુધી મર્યાદિત રહેતો આ વ્યવસાય હવે અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીની આડમાં યુવાનો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઈ-સિગારેટ, વેપ્સ, નિકોટિન પોડ્સ, ફ્લેવર્ડ હુક્કા, નિકોટિન પાઉચ અને વિવિધ ઇલેક્ટ્રોનિક ધૂમ્રપાન ઉપકરણોને આધુનિક જીવનશૈલીના પ્રતીકો તરીકે પ્રમોટ કરવામાં આવી રહ્યા છે. તમાકુ ઉદ્યોગને સમજાયું છે કે જો તે નવી પેઢીને કેદ કરવા માંગે છે, તો તેણે તેના ઉત્પાદનમાં પરિવર્તન લાવવું પડશે. તેથી, આજે ઘણા વેપિંગ ઉપકરણો પેન ડ્રાઇવ, સ્માર્ટ ગેજેટ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક પેન અથવા સ્ટાઇલિશ એસેસરીઝ જેવા દેખાય છે. કિશોરો અને યુવાનો તેમને આધુનિકતા, સ્વતંત્રતા અને સામાજિક દરજ્જાના પ્રતીક તરીકે જુએ છે. ચોકલેટ, સ્ટ્રોબેરી, બ્લુબેરી, વેનીલા, ફુદીનો અને અન્ય આકર્ષક સ્વાદો દ્વારા નિકોટિનને મીઠા ઝેર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ વ્યૂહરચના ફક્ત વ્યાપારી જ નહીં પણ માનસિક પણ છે, કારણ કે સ્વાદ અને આકર્ષણ દ્વારા વ્યસનને સરળ બનાવવામાં આવે છે.
મિત્રો, સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે આ આધુનિક ઉત્પાદનોને ઘણીવાર પરંપરાગત સિગારેટ કરતાં ઓછા હાનિકારક તરીકે ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે. ઘણા યુવાનો માને છે કે વેપિંગ સલામત છે, જ્યારે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે ઈ-સિગારેટમાંથી નીકળતો એરોસોલ નિકોટિન સહિત અસંખ્ય હાનિકારક રસાયણોથી ભરેલો હોય છે. નિકોટિન પોતે એક અત્યંત વ્યસનકારક પદાર્થ છે. વધુમાં, ઘણા ઉપકરણોમાં વપરાતી ધાતુઓ, રસાયણો અને અન્ય તત્વોની લાંબા ગાળાની અસરો હજુ પણ સંશોધન હેઠળ છે. તેથી, એવું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય રહેશે નહીં કે આધુનિક ઇલેક્ટ્રોનિક ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે સલામત છે. વાસ્તવમાં, તે વ્યસન માટેનો એક નવો માસ્ક છે, જેનો હેતુ યુવાનોને આકર્ષવા અને બજારને વિસ્તૃત કરવાનો છે. આ તમાકુ અને નિકોટિન રોગચાળાનું સૌથી ભયાનક પાસું એ છે કે તેનો ભોગ ફક્ત વપરાશકર્તાઓ જ નથી બનતા. નિષ્ક્રિય ધૂમ્રપાન લાખો નિર્દોષ લોકોના જીવ લઈ રહ્યું છે જેમણે ક્યારેય સિગારેટ કે તમાકુને સ્પર્શ પણ કર્યો નથી. ઘરો, ઓફિસો, રેસ્ટોરાં, જાહેર સ્થળો અને વાહનોમાં નીકળતો ધુમાડો નજીકના લોકોના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. તેની અસરો બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો અને જોખમી સ્વાસ્થ્ય ધરાવતા લોકો પર વધુ ગંભીર હોય છે. જ્યારે કોઈ જાહેર સ્થળે ધૂમ્રપાન કરે છે, ત્યારે તે ફક્ત પોતાના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે એટલું જ નહીં પરંતુ અન્યના સ્વાસ્થ્ય અધિકારોનું પણ ઉલ્લંઘન કરે છે. આ જ કારણ છે કે નિષ્ક્રિય ધૂમ્રપાનને ફક્ત વ્યક્તિગત વર્તનનો પ્રશ્ન માનવામાં આવતો નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય અને સામાજિક જવાબદારીનો વિષય માનવામાં આવે છે.
મિત્રો, ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે નિષ્ક્રિય ધૂમ્રપાનથી થતા મૃત્યુ ફક્ત અકસ્માતો અથવા વ્યક્તિગત દુર્ભાગ્યને આભારી ન હોઈ શકે. આ એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં નિર્દોષ લોકો બીજાઓની આદતોને કારણે બીમારી અને મૃત્યુનો ભોગ બને છે. ધુમાડામાં હજારો રસાયણો હોય છે, જેમાં ઘણા કાર્સિનોજેન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ જ કારણ છે કે જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકવાના કાયદાઓ વિશ્વભરમાં ઘડવામાં આવ્યા છે. જો કે, કાયદા ફક્ત ત્યારે જ અસરકારક હોય છે જ્યારે તેનો કડક અને પ્રામાણિકપણે અમલ કરવામાં આવે. ભારતમાં, ઘણી જગ્યાએ ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધના કાયદા છે, પરંતુ અમલીકરણ એક પડકાર બની રહ્યું છે.
મિત્રો, તે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન છે કે તમાકુ વિરોધી સંઘર્ષ હજુ સુધી જન આંદોલન કેમ બન્યો નથી. પહેલું કારણ એ છે કે તમાકુ તાત્કાલિક મૃત્યુનું કારણ નથી બનતી. માર્ગ અકસ્માતો, હિંસા અથવા કુદરતી આફતોથી વિપરીત, તેની અસરો તરત જ દેખાતી નથી. તે ધીમે ધીમે શરીરનો અંદરથી નાશ કરે છે. કેન્સર, હૃદય રોગ અને ફેફસાના રોગો વર્ષો પછી વિકસે છે. તેથી, જાહેર આક્રોશ ક્યારેય અચાનક, વિસ્ફોટક સ્વરૂપમાં ફાટી નીકળતો નથી. બીજું કારણ તમાકુ ઉદ્યોગનું વિશાળ આર્થિક માળખું છે. ખેતી, ઉત્પાદન, વિતરણ અને કર આવક સંબંધિત અસંખ્ય હિતો સામેલ છે. ત્રીજું કારણ સામાજિક સ્વીકૃતિ છે. ઘણા લોકો તમાકુના સેવનને વ્યક્તિગત પસંદગીનો વિષય માને છે, જ્યારે તેની અસર સમગ્ર સમાજ પર પડે છે. ચોથું કારણ જાગૃતિ અને અમલીકરણ વચ્ચેનું અંતર છે. કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે, ચેતવણીઓ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ વર્તનમાં પરિવર્તન ઇચ્છિત સ્તરે પહોંચ્યું નથી.
મિત્રો, ભારતમાં તમાકુ અને અન્ય વ્યસનોને નિયંત્રિત કરવાની જવાબદારી ફક્ત આરોગ્ય વિભાગની નથી. પોલીસ વિભાગ, રાજ્ય આબકારી વિભાગ, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ, શિક્ષણ વિભાગ, મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ, સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ વિભાગ, નાર્કોટિક્સ નિયંત્રણ એજન્સીઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જેમ ગેરકાયદેસર દારૂના કારણે મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં ઘણા રાજ્યોમાં અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે, તેમ તમાકુ નિયંત્રણ કાયદાના અસરકારક અમલીકરણ માટે જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે. જ્યારે પ્રતિબંધિત ઉત્પાદનો વિસ્તારોમાં ખુલ્લેઆમ વેચાય છે, જ્યારે શાળાઓની નજીક તમાકુ વેચાય છે, અથવા જ્યારે જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકતા નિયમો લાગુ કરવામાં આવતા નથી, ત્યારે ફક્ત કાયદા ઘડવા પૂરતા નથી. અસરકારક દેખરેખ, નિયમિત નિરીક્ષણ, જનભાગીદારી અને જવાબદારીની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
