કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, કાયદાના પુસ્તકમાં નિયમો, બજારમાં ભાવ રમતો અને દર્દીઓના ખિસ્સા પર સૌથી મોટો બોજ! કોઈપણ સભ્ય સમાજમાં, કાયદાનો હેતુ ફક્ત વ્યવસ્થા જાળવવાનો જ નથી, પરંતુ નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો, શોષણ અટકાવવાનો અને ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે. ભારત સહિત વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં, આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ, વેપાર, આરોગ્ય સેવાઓ, દવા ઉત્પાદન અને વિતરણને નિયંત્રિત કરવા માટે સમયાંતરે કાયદા, નિયમો, નિયમનો અને કાયદાઓ બનાવવામાં આવે છે. બદલાતા સંજોગો અનુસાર તેમાં પણ સુધારા કરવામાં આવે છે, પરંતુ આ હોવા છતાં, કાનૂની પ્રણાલીઓમાં એવી છટકબારી હોઈ શકે છે, જેનો લાભ લઈને કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓ અથવા સંસ્થાઓ નિયમોની મર્યાદામાં રહીને પણ અન્યાયી આર્થિક લાભ મેળવી શકે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, એ નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે કેટલીકવાર સમસ્યા કાયદાના અભાવની નથી, પરંતુ કાયદાના અવકાશ, અર્થઘટન, દેખરેખ અને અસરકારક અમલીકરણની છે. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ એક વર્ગને નિયંત્રિત કરે છે જ્યારે બીજી, સમાન મહત્વપૂર્ણ શ્રેણી, મુક્ત લગામ આપે છે, ત્યારે નિયમોનો હેતુ અને વાસ્તવિક પરિણામો એકબીજાથી વિરોધાભાસી લાગે છે. આ પડકાર ખાસ કરીને ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટમાં તીવ્ર બને છે, જ્યાં કિંમતનો પ્રશ્ન ફક્ત વ્યાપારી નફા કે નુકસાન પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ દર્દીના જીવન, સારવાર ચાલુ રાખવા અને પરિવારની નાણાકીય સુરક્ષા સાથે સીધો જોડાયેલો છે. કેન્સર જેવા ગંભીર રોગો માટે મોંઘી દવાઓનો ખર્ચ ઘણા પરિવારોને તેમની બચત ખતમ કરવા, લોન લેવા અથવા તેમની સંપત્તિ વેચવા માટે મજબૂર કરી શકે છે. તેથી, દવાની કિંમત વ્યવસ્થામાં સંભવિત ખામીઓની તપાસ અને સુધારણા ફક્ત આર્થિક સુધારાનો વિષય નથી, પરંતુ જાહેર હિત, આરોગ્ય અધિકારો અને સામાજિક ન્યાયનો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ બને છે. સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રશ્નો શા માટે ધ્યાન આકર્ષિત કરે છે? આને સમજાવવા માટે, ૨૨ સપ્ટેમ્બર અને ત્યારબાદની સુનાવણીઓ સાથે સંબંધિત સમાચાર અહેવાલોમાં કેન્સરની દવા ૨૭,૦૦૦ રૂપિયામાં ૨,૭૦૦ રૂપિયામાં વસૂલવામાં આવી રહી હોવાના ઉદાહરણને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. આ વ્યાપક સંદર્ભમાં, ૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી અંગે આપવામાં આવેલી વિગતો અનુસાર, કિશનચંદ જૈન વિરુદ્ધ એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ અને અન્ય કેસ, રિટ પિટિશન (સિવિલ) નં.ડબલ્યુપી(સી) ૭૯૪/૨૦૨૩, દવા કિંમત વ્યવસ્થા પર નોંધપાત્ર ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો. પૂરી પાડવામાં આવેલી વિગતોમાં બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચનો ઉલ્લેખ છે. અરજીમાં દવાના ભાવ નિયંત્રણ, ખાનગી હોસ્પિટલ ફાર્મસીઓમાં દવાઓનું વેચાણ અને તબીબી ઉપકરણોની કિંમત સંબંધિત પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. જો કે, આ કેસમાં તારીખ, બેન્ચ, ઓર્ડર અને સરકારી સોગંદનામાની તમામ વિગતોની સ્વતંત્ર સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે; તેથી, આ લેખ દ્વારા, અમે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ વિગતોના આધારે આ વિકાસને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ.
મિત્રો, જો આપણે ડીપીસીઓ ૨૦૧૩ વિશે વાત કરીએઃ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો, પરંતુ શું દવા બજારમાં બધી કિંમતો પર નિયંત્રણ છે? આ સમજવા માટે, ભારતમાં દવાના ભાવ નિયંત્રિત કરવા માટેનું પ્રાથમિક કાનૂની માળખું ડ્રગ્સ (કિંમત નિયંત્રણ) ઓર્ડર, ૨૦૧૩, અથવા ડીપીસીઓ ૨૦૧૩ છે, જે આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ, ૧૯૫૫ હેઠળ જારી કરવામાં આવ્યું છે. નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (એનપીપીએ) તેને અમલમાં મૂકવા અને દવાના ભાવોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે જવાબદાર છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વાજબી ભાવે આવશ્યક દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો, વધુ પડતી કિંમતો સામે પગલાં લેવાનો અને દવાની ઉપલબ્ધતા જાળવવાનો છે. જો કે, આ સિસ્ટમમાં શેડ્યુલ્ડ અને નોન-શેડ્યુલ્ડ દવાઓ વચ્ચેનો તફાવત મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે નેશનલ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સ લિસ્ટમાં શેડ્યુલ્ડ દવાઓની ટોચમર્યાદા કિંમત હોય છે, ત્યારે કંપનીઓને નોન-શેડ્યુલ્ડ દવાઓની પ્રારંભિક કિંમત નક્કી કરવામાં વધુ સ્વતંત્રતા હોય છે.
ડીપીસીઓ ના ફકરા ૨૦ હેઠળ, નોન-શેડ્યુલ્ડ દવાઓની મહત્તમ છૂટક કિંમત કોઈપણ ૧૨-મહિનાના સમયગાળામાં ૧૦ ટકાથી વધુ વધારી શકાતી નથી. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે વાર્ષિક ભાવ વધારો અને શરૂઆતની કિંમતોનું નિયંત્રણ બે અલગ અલગ મુદ્દાઓ છે. જો દવાની શરૂઆતની કિંમત ખૂબ ઊંચી હોય, તો વાર્ષિક વધારાને મર્યાદિત કરવાથી દર્દીઓને આપમેળે પોસાય તેવા ભાવ મળતા નથી. આ કાનૂની અને નીતિગત ભેદભાવ જ વર્તમાન વિવાદનું મૂળ છે.
મિત્રો, જો આપણે સોમવાર, ૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ કેન્સર દવાઓ પર ૩૦ ટકા ટ્રેડ માર્જિન લાદવાની સરકારની યોજનાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ૧૨ ઓક્ટોબરની સુનાવણીના અહેવાલો સૂચવે છે કે કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટને જાણ કરી હતી કે બિન-શિડ્યુલ્ડ કેન્સર વિરોધી દવાઓ પર ટ્રેડ માર્જિનને મહત્તમ ૩૦ ટકા સુધી મર્યાદિત કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી રહી છે. આ બાબતે નિર્ણય ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ એનપીપીએ ની બેઠકમાં લેવામાં આવ્યો હતો. સરકારે કેન્સર દવાઓની યાદી તૈયાર કરવા માટે એક નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી છે જેના પર આ જોગવાઈ નિર્ધારિત સમયની અંદર લાગુ થશે. સૂચિત યાદીને બજારની સ્થિતિ અને જાહેર આરોગ્ય જરૂરિયાતો અનુસાર સમયાંતરે અપડેટ કરવામાં આવશે. આ યોજનાનો હેતુ એવી દવાઓ માટે અતિશય ભાવવધારો અટકાવવાનો છે જે અગાઉ શિડ્યુલ્ડ દવાઓની જેમ સીધા ભાવ નિયંત્રણનો સામનો કરતી ન હતી. જો કે, ૩૦ ટકા મર્યાદાને સમજતી વખતે, એ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ કે ટ્રેડ માર્જિન અને એમઆરપી એક જ વસ્તુ નથી. ટ્રેડ માર્જિન વિતરણ શૃંખલામાં ખરીદી કિંમત અને વેચાણ કિંમત વચ્ચેના તફાવતનો સંદર્ભ આપે છે. અમલીકરણનો આધાર અને સ્તર સૂચિત નિયમો અને દવાઓની યાદી પર આધારિત રહેશે. તેથી, એવું કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં કે દરેક કેન્સર દવાની કિંમત ચોક્કસપણે ૭૦ ટકા ઘટશે. સમાચાર અહેવાલોમાં કેટલીક દવાઓના ભાવમાં ૨૦ થી ૭૦ ટકાનો સંભવિત ઘટાડો અને દર્દીઓ માટે વાર્ષિક આશરે ?૨,૫૦૦ કરોડની બચતનો અંદાજ છે. આ અંદાજ છે; વાસ્તવિક બચત લાગુ સિસ્ટમ અને ચોક્કસ દવાની કિંમત પર આધારિત હશે.
મિત્રો, જો આપણે કેન્સરની દવાઓ ફક્ત મોંઘી છે કે કેમ તે વ્યાપક પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએ તો? સુપ્રીમ કોર્ટના વ્યાપક પ્રશ્નને સમજવા માટે, આ સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે દવાની કિંમત નિર્ધારણની સમસ્યા ફક્ત કેન્સરની સારવાર સુધી મર્યાદિત નથી. હૃદય રોગ, ડાયાબિટીસ, ચેપ અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓ માટે વપરાતી દવાઓ પણ લાખો પરિવારોના નિયમિત ખર્ચનો ભાગ છે. વધુમાં, સ્ટેન્ટ, કેથેટર, ખારા-સંબંધિત ઉપભોક્તા વસ્તુઓ અને અન્ય તબીબી સાધનોની કિંમતો પણ સારવારના એકંદર ખર્ચને અસર કરે છે. અરજી સંબંધિત અહેવાલો અનુસાર, હોસ્પિટલોને તબીબી પુરવઠાના વેચાણમાં અતિશય ભાવ તફાવત અને દર્દીઓ માટે મર્યાદિત ખરીદી વિકલ્પો જેવા મુદ્દાઓ કોર્ટ સમક્ષ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ૧૨ ઓક્ટોબરની સુનાવણીમાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે જો કેન્સરની દવાઓના વેપાર માર્જિનને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, તો અન્ય જીવનરક્ષક દવાઓ અને તબીબી ઉપકરણો માટે પણ અસરકારક પદ્ધતિઓનો વિચાર કેમ ન કરવો જોઈએ. કોર્ટે ફાર્માસ્યુટિકલ બજારમાં વ્યાપક ભાવ પદ્ધતિની સમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો અને ૨૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ વધુ સુનાવણી માટે આ બાબતને સૂચિબદ્ધ કરી. કોર્ટની ભૂમિકા અને સરકારની ભૂમિકા વચ્ચેનો તફાવત પણ અહીં મહત્વપૂર્ણ છે. કોર્ટ સરકારને નીતિગત ખામીઓ પર વિચાર કરવા, ઉપલબ્ધ કાનૂની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરવા અને જાહેર હિતમાં ઉકેલો શોધવા માટે કહી શકે છે; પરંતુ કોઈપણ નવી કિંમત મર્યાદાનો વાસ્તવિક અમલ ફક્ત સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ, સરકારી નિર્ણયો અને જરૂરી સૂચનાઓ દ્વારા જ થશે. તેથી, બધી દવાઓ પર સમાન ૧૬% માર્જિનની અરજીને અંતિમ સરકારી નિર્ણય ગણવી જોઈએ નહીં. કોર્ટના પ્રશ્ન અને આ મુદ્દા પર કોઈપણ બંધનકર્તા અંતિમ આદેશ વચ્ચે તફાવત જાળવવો જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે હોસ્પિટલ ફાર્મસીઓ અને તબીબી ઉપકરણોના વિષય પર વિચાર કરીએઃ દર્દીઓ પાસે કેટલા વિકલ્પો છે? ખાનગી હોસ્પિટલોમાં કાર્યરત ફાર્મસીઓ અંગે ઉઠાવવામાં આવતી મુખ્ય ચિંતાઓમાંની એક દર્દીની પસંદગી છે. જો હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીને બહારથી દવા ખરીદવાની વ્યવહારુ તક ન હોય, તો તેઓ કિંમતોની તુલના કરી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં, પારદર્શક બિલિંગ, ખરીદી અને વેચાણ કિંમતો વચ્ચે વાજબી તફાવત, સામાન્ય વિકલ્પો વિશેની માહિતી અને દર્દી માટે ઉપલબ્ધ વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો વિશે સ્પષ્ટ માહિતી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. જો કે, બધી હોસ્પિટલો અથવા ફાર્મસીઓ પર એકસમાન આરોપો લગાવવા યોગ્ય રહેશે નહીં; પુરાવાના આધારે સંસ્થાની વાસ્તવિક પ્રથાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. તેવી જ રીતે, તબીબી ઉપકરણો પર ૫૦૦ થી ૧,૦૦૦ ટકા સુધીના માર્જિનના દાવાઓની તપાસ પ્રશ્નમાં રહેલા ઉત્પાદન, તેની ખરીદી કિંમત, તકનીકી ગુણવત્તા, નિયમનકારી શ્રેણી અને હોસ્પિટલ સેવા શુલ્કને ધ્યાનમાં લઈને કરવી જોઈએ. જો ગેરવાજબી ભાવ વધારો જોવા મળે છે, તો અસરકારક ભાવ નિયંત્રણ, ખર્ચ માહિતી અને ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓ ઉપયોગી થઈ શકે છે. પરંતુ દરેક ઉપકરણ પર સમાન મર્યાદા લાગુ કરવી ફક્ત ત્યારે જ વ્યવહારુ રહેશે જો ઉત્પાદનોની કિંમત અને પુરવઠાની શરતોનું યોગ્ય રીતે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે.
મિત્રો, જો આપણે ભારત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંદેશઃ સસ્તી સારવાર, પારદર્શક બજારો અને મજબૂત કાયદાઓ પર વિચાર કરીએ, તો દવાના ભાવનો મુદ્દો ફક્ત ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી. વિશ્વભરના ઘણા દેશો પેટન્ટ અધિકારો, સંશોધન ખર્ચ, ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, સરકારી આરોગ્ય વીમો અને જાહેર ખરીદીને સંતુલિત કરવાના પડકારનો સામનો કરે છે. કેટલાક દેશો સામૂહિક ખરીદી અને કિંમત વાટાઘાટો દ્વારા ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે અન્ય વીમા યોજનાઓ અને નિયમનકારી દેખરેખ પર આધાર રાખે છે. સમાન માળખું ભારત માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે, સાથે સાથે આવશ્યક દવાઓની ઉપલબ્ધતા, પોષણક્ષમ ભાવો, ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન અને નવીનતા માટે પ્રોત્સાહનો સુનિશ્ચિત કરે છે. ફક્ત કિંમત મર્યાદા જાહેર કરવી પૂરતું નથી. સરકારે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે ઓછી કિંમતો આવશ્યક દવાઓના ઉત્પાદનમાં અવરોધ ન લાવે, બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી ન કરે અને દર્દીઓને તેમની સૂચિત દવાઓ સમયસર મળે તેની ખાતરી કરે. ખર્ચ ડેટાનું નિયમિત વિશ્લેષણ, જથ્થાબંધ અને છૂટક કિંમતોનું નિરીક્ષણ, હોસ્પિટલ બિલિંગમાં પારદર્શિતા, ઉલ્લંઘનો પર સમયસર કાર્યવાહી અને દર્દીઓ માટે સુલભ ફરિયાદ પ્રણાલી આવશ્યક છે. આ તે જગ્યા છે જ્યાં કાનૂની રેટરિકને વાસ્તવિક જાહેર હિતમાં રૂપાંતરિત કરવાની કસોટી થાય છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિધાનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ફાર્માસ્યુટિકલ બજારે નફાની સાથે માનવ જવાબદારીને પણ સમજવી જોઈએ. કિશનચંદ જૈન વિરુદ્ધ એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ અને અન્ય સંબંધિત ચર્ચામાં દવાના ભાવ નિયંત્રણ પ્રણાલીમાં રહેલા ગાબડા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. કેન્સરની દવાઓ પર પ્રસ્તાવિત ૩૦ ટકા ટ્રેડ માર્જિન એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પગલું હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની સફળતા અંતિમ નિયમો, વાસ્તવિક ભાવ ઘટાડા અને દર્દીઓ સુધી પહોંચતા લાભો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે. આગામી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું સરકાર અન્ય જીવનરક્ષક દવાઓ, તબીબી ઉપકરણો અને હોસ્પિટલ ફાર્મસીઓમાં ભાવ પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વ્યાપક સુધારાઓ પણ હાથ ધરશે. કાયદાની સાચી સફળતા તેના પાનાઓ પર લખેલા નિયમોની સંખ્યામાં નથી, પરંતુ તેની છટકબારીઓનો ઉપયોગ સામાન્ય નાગરિકોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરવા માટે ન થાય તેની ખાતરી કરવામાં છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગને વાજબી નફો કમાવવાનો અધિકાર છે, પરંતુ ગંભીર બીમારીથી પીડાતા દર્દીની દુર્દશાનો ઉપયોગ અમર્યાદિત ભાવ વધારા માટે ન થવો જોઈએ. આગામી સુનાવણી, ૨૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ યોજાવાની છે, તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે કારણ કે તે સરકારના વ્યાપક વલણ અને ભાવિ નિયમનકારી દિશા પર વધુ સ્પષ્ટતા પ્રદાન કરી શકે છે. અંતિમ કસોટી એ હશે કે શું દર્દીઓને વાજબી ભાવે ગુણવત્તાયુક્ત જીવનરક્ષક દવાઓ મળે છે, શું બજારમાં સ્પર્ધા અને પારદર્શિતા વધે છે, અને શું કાયદો તેના મૂળભૂત ઉદ્દેશ્યઃ જાહેર હિતનું રક્ષણ કરવા માટે અસરકારક રીતે પૂર્ણ કરે છે.
