Nirmal Metro – Best Gujarati Newspaper – Daily – ગુજરાતી સમાચાર – Gujarat
editorial

બુલેટ ટ્રેનની ઝડપ કરતાં ખર્ચની રફતાર વધુ! રૂ. ૨.૦૩ લાખ કરોડનો આંકડો, મૂળ અંદાજ કરતાં લગભગ બમણો – વિકાસની કિંમત આખરે કોણ ચૂકવશે?

તંત્રીની કલમે….

ભારતને વિશ્વની અદ્યતન પરિવહન વ્યવસ્થાની હરોળમાં ઊભું રાખવાનું સ્વપ્ન નિઃશંકપણે આવકારદાયક છે, પરંતુ જ્યારે વિકાસના સ્વપ્નની કિંમત રૂ. ૧ લાખ કરોડથી વધીને રૂ. ૨ લાખ કરોડને પાર કરવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે સવાલો ઊઠવા સ્વાભાવિક છે. અમદાવાદ-મુંબઈ વચ્ચે દોડનારી દેશની પ્રથમ બુલેટ ટ્રેન હવે માત્ર આધુનિક ટેક્નોલોજી અને ઝડપી પરિવહનનું પ્રતીક રહી નથી, પરંતુ સરકારી આયોજન, ખર્ચ નિયંત્રણ, પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ અને જાહેર નાણાંની જવાબદારીની પણ કસોટી બની છે. મૂળ અંદાજ કરતાં લગભગ બમણો ખર્ચ અને હજુ પણ પૂર્ણતાની નિશ્ચિત તારીખનો અભાવ – શું આ વિકાસની સફળતા છે કે આયોજનની નિષ્ફળતાનો મોંઘો દાખલો?

તાજેતરમાં જાહેર થયેલી માહિતી અનુસાર, અમદાવાદ-મુંબઈ હાઈસ્પીડ રેલ પ્રોજેક્ટનો સુધારેલો અંદાજ રૂ. ૨,૦૨,૭૯૭ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. પ્રારંભિક અંદાજ રૂ. ૧.૦૮ લાખ કરોડની આસપાસ હતો. એટલે કે, અંદાજિત ખર્ચમાં લગભગ રૂ. ૯૫ હજાર કરોડનો વધારો થયો છે. માહિતી અધિકાર હેઠળ મળેલી વિગતો મુજબ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં આ પ્રોજેક્ટ પાછળ રૂ. ૯૨,૭૬૧ કરોડ ખર્ચાઈ ચૂક્યા હતા. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આટલો મોટો ખર્ચ થઈ ગયો હોવા છતાં સમગ્ર પ્રોજેક્ટ ક્યારે પૂર્ણ થશે તેની નિશ્ચિત સમયમર્યાદા જાહેર થઈ શકી નથી. મૂળ આયોજન પ્રમાણે આ પ્રોજેક્ટ ૨૦૨૩માં પૂર્ણ થવાનો હતો. આજે ૨૦૨૬ના અંતિમ તબક્કામાં પણ પૂર્ણતાની સ્પષ્ટ તારીખ ન હોવી એ ગંભીર વહીવટી પ્રશ્ન છે.

આ ૫૦૮ કિલોમીટર લાંબો પ્રોજેક્ટ મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને દાદરા-નગર હવેલીમાંથી પસાર થઈને ૧૨ સ્ટેશનોને જોડવાનો છે. મુંબઈ, થાણે, વિરાર, બોઈસર, વાપી, બિલીમોરા, સુરત, ભરૂચ, વડોદરા, આણંદ, અમદાવાદ અને સાબરમતી જેવા વિસ્તારોને આધુનિક પરિવહન સાથે જોડવાની તેની યોજના છે. જાપાનની અદ્યતન શિંકાનસેન ટેક્નોલોજીના સહયોગથી તૈયાર થનારો આ પ્રોજેક્ટ ભારતની એન્જિનિયરિંગ ક્ષમતામાં નવો અધ્યાય લખી શકે છે. વેપાર, પ્રવાસન, રોજગાર અને ઔદ્યોગિક વિકાસને વેગ આપવાની તેની સંભાવનાઓને નકારી શકાય તેમ નથી. પરંતુ સંભાવનાઓ અને વાસ્તવિક પરિણામ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો એટલો જ જરૂરી છે.

ખર્ચ વધવા પાછળ અનેક કારણો દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. જમીન સંપાદન અને વળતર, પુનર્વસન, મોંઘવારી, ચલણના વિનિમય દરમાં ફેરફાર, કર અને ઉપકર, વીજળીની વ્યવસ્થા, ઉપયોગી સેવાઓનું સ્થળાંતર તથા સ્ટેશનો સુધી પહોંચવાના માળખાકીય વિકાસ જેવા ખર્ચ પ્રારંભિક આયોજન કરતાં વધુ નીકળ્યા છે. શરૂઆતમાં કેટલાક ભાગોમાં જમીન પર પાટા નાખવાની યોજના હતી, પરંતુ સલામતી, પાણીના નિકાલ અને જમીન સંપાદનની મુશ્કેલીઓ ધ્યાનમાં રાખીને સમગ્ર માર્ગને ઊંચા પુલિયા પર બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો. આ નિર્ણય પાછળ ટેક્નિકલ કારણો હોઈ શકે, પરંતુ આવા મોટા ફેરફારો અને તેની નાણાકીય અસરોનું મૂલ્યાંકન પ્રારંભિક તબક્કે કેટલું અસરકારક રીતે થયું હતું તે તપાસવું જરૂરી છે.

પરંતુ આટલા મોટા ખર્ચવધારાને માત્ર મોંઘવારી કે ટેક્નિકલ ફેરફારોના નામે યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં. કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વના પ્રોજેક્ટમાં જમીન સંપાદન, પર્યાવરણની મંજૂરી, સ્થાનિક વિરોધ, પુનર્વસન અને આંતરરાષ્ટ્રીય ટેક્નોલોજીના પ્રશ્નો અગાઉથી જાણી શકાય તેવા હોય છે. તો પછી આટલી મોટી નાણાકીય અનિશ્ચિતતા કેમ ઊભી થઈ? પ્રોજેક્ટની સમયમર્યાદા વારંવાર કેમ લંબાઈ? કોન્ટ્રાક્ટ, આયોજન અને ખર્ચની દેખરેખમાં ક્યાં ખામી રહી? આ પ્રશ્નોના જવાબ માત્ર અધિકારીઓની પ્રેસનોટથી નહીં, પરંતુ પારદર્શક તપાસ અને જાહેર હિસાબથી મળવા જોઈએ.

વધુ એક મહત્ત્વનો મુદ્દો તેની નાણાકીય જવાબદારીનો છે. શરૂઆતમાં જાપાનની આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર એજન્સી દ્વારા આશરે રૂ. ૮૮ હજાર કરોડની ઓછી વ્યાજદરવાળી લાંબા ગાળાની લોનની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. પરંતુ વધારાના ખર્ચ માટે જાપાન તરફથી વધુ નાણાં મળવાની ખાતરી નથી અને વધારાનો બોજ ભારત સરકારને ઉઠાવવો પડી શકે છે. એટલે કે, આ પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ આખરે દેશના જાહેર નાણાં અને કરદાતાઓની જવાબદારી સાથે જોડાયેલો છે. સરકાર પાસે રસ્તા, સરકારી હોસ્પિટલો, શાળાઓ, ગ્રામ્ય રેલવે, પાણી અને આરોગ્ય જેવી પાયાની જરૂરિયાતો માટે પણ મર્યાદિત સંસાધનો છે. તેથી દરેક મોટા પ્રોજેક્ટમાં ખર્ચ સામે મળનારા લાભનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન અનિવાર્ય છે.

આ પ્રોજેક્ટમાં એક રસપ્રદ પરિવર્તન પણ થયું છે. શરૂઆતમાં જાપાનની શિંકાનસેન ટ્રેન ચલાવવાની યોજના હતી, પરંતુ હવે પ્રથમ તબક્કામાં સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર થનારી ટ્રેનનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. આત્મનિર્ભર ભારતની દૃષ્ટિએ આ બાબત આવકાર્ય છે. ભારતીય કંપનીઓને અદ્યતન ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની તક મળશે અને ભવિષ્યમાં દેશમાં હાઈસ્પીડ રેલનું સ્વદેશી ઉત્પાદન શક્ય બનશે. પરંતુ ટેક્નોલોજીમાં પરિવર્તનથી ખર્ચ, સલામતી, જાળવણી અને કામગીરીના ધોરણો પર શું અસર પડશે તેની સ્પષ્ટ માહિતી પણ જાહેર થવી જોઈએ.

બુલેટ ટ્રેનનો વિરોધ કરવો એ વિકાસનો વિરોધ નથી અને તેના સમર્થનમાં આંખ બંધ કરીને ઊભા રહેવું પણ સમજદારી નથી. પ્રશ્ન એ છે કે આ ટ્રેનનો લાભ કેટલા લોકોને મળશે, તેની ટિકિટ સામાન્ય નાગરિકને પરવડશે કે નહીં, મુસાફરોની સંખ્યા કેટલી હશે અને સંચાલન ખર્ચની સામે આવક કેટલી ઊભી થશે? જો ભાડાં સામાન્ય ટ્રેન અને વિમાનની સરખામણીમાં અત્યંત ઊંચાં રહેશે તો આ સેવા મુખ્યત્વે ઊંચી આવક ધરાવતા વર્ગ સુધી મર્યાદિત રહેવાનું જોખમ છે. વિકાસનું માળખું માત્ર ભવ્ય દેખાવ માટે નહીં, પરંતુ વ્યાપક જનહિત માટે ઊભું થવું જોઈએ.

સરકારે હવે પ્રોજેક્ટના દરેક ખર્ચની વિગત જાહેર કરવી જોઈએ. મૂળ અંદાજ અને સુધારેલા અંદાજ વચ્ચેના તફાવતનું કારણવાર શ્વેતપત્ર બહાર પાડવું જોઈએ. બાકી રહેલા કામ, કોન્ટ્રાક્ટની સ્થિતિ, પૂર્ણતાની સમયમર્યાદા અને ભવિષ્યમાં સંભવિત ખર્ચવધારાની વિગતો સંસદ તથા જનતા સમક્ષ મૂકવી જોઈએ. સ્વતંત્ર નાણાકીય અને ટેક્નિકલ ઓડિટની વ્યવસ્થા પણ થવી જોઈએ, જેથી જવાબદારી નક્કી થઈ શકે અને ફરીથી જાહેર નાણાંનો બિનજરૂરી બોજ ન વધે.

ભારતને બુલેટ ટ્રેન જોઈએ, પરંતુ તેની સાથે જવાબદાર શાસન પણ એટલું જ જરૂરી છે. વિકાસની ગાડી ઝડપથી દોડે તે આવકાર્ય છે, પરંતુ તેના ખર્ચનું મીટર બેફામ દોડે તે સ્વીકાર્ય નથી. રૂ. ૨ લાખ કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટમાં સરકારની સફળતા માત્ર ટ્રેન ક્યારે દોડે છે તેનાથી નહીં, પરંતુ કેટલા ખર્ચે દોડે છે, કેટલા લોકોને લાભ આપે છે અને જાહેર નાણાંનો કેટલો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરે છે તેનાથી નક્કી થશે. આખરે વિકાસની કિંમત કોઈ એક સરકાર કે એક કંપની ચૂકવતી નથી; તેની જવાબદારી દેશના નાગરિકો અને આવનારી પેઢીઓ સુધી પહોંચે છે. તેથી બુલેટ ટ્રેનની ઝડપ પહેલાં જવાબદારીની ઝડપ વધારવી એ જ સાચા વિકાસની પ્રથમ શરત છે.

—નરેન્દ્ર જોષી

 

Related posts

ખાણ-ખનિજના નવા સુધારાઃ ભારતની ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક સુરક્ષાનો આગામી દાવ?

Master Admin

રૂ. ૯૫ની નજીક રૂપિયો, ૧૦૦ ડોલરની નજીક ક્રૂડઃ મોંઘવારીનું નવું વાવાઝોડું સામાન્ય પરિવારના દરવાજે ટકરાશે ?

Master Admin

આર્ટેમિસ-૨ઃ અડધી સદી બાદ માનવી ફરી ચંદ્ર તરફ, નાસાના મહાઅભિયાનનો પ્રારંભ

Master Admin

Leave a Comment

Translate »