તંત્રીની કલમે….
મધ્ય પૂર્વના આકાશમાં ફરી એકવાર યુદ્ધના ઘેરા વાદળો છવાયાં છે. જે ગતિએ ઘટનાક્રમ બદલાઈ રહ્યો છે તે જોતાં લાગે છે કે વિશ્વ એક મોટા વિનાશના આરે આવીને ઊભું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ હવે માત્ર શબ્દોના યુદ્ધ સુધી સીમિત રહ્યો નથી, પરંતુ તે એક ભયાનક વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત થવાની તૈયારીમાં છે. આગામી ગુરુવારે જીનીવા ખાતે યોજાનારી પરમાણુ મંત્રણા પહેલાં અમેરિકાએ જે રીતે અખાતી દેશોમાં પોતાની સૈન્ય તાકાતનું પ્રદર્શન કર્યું છે, તેણે સમગ્ર વિશ્વની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. ઇરાક યુદ્ધ પછી કદાચ આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે અમેરિકાએ આટલા મોટા પાયે મધ્ય પૂર્વમાં લડાકુ વિમાનો અને યુદ્ધ જહાજોનો ખડકલો કર્યો હોય. પેન્ટાગોન દ્વારા ૧૫૦થી વધુ અત્યાધુનિક લડાકુ વિમાનો અને ‘યુએસએસ જેરાલ્ડ આર ફોર્ડ’ તથા ‘યુએસએસ અબ્રાહમ લિંકન’ જેવા મહાકાય એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સની તૈનાતી એ સ્પષ્ટ સંકેત છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સરકાર ઈરાન સાથેની વાટાઘાટો નિષ્ફળ જાય તો કોઈપણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે.
આ સ્થિતિ માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની નથી, પરંતુ તેની જ્વાળાઓ સમગ્ર વિશ્વને દઝાડશે તે નિશ્ચિત છે. ખાસ કરીને ભારત માટે આ સમાચાર અત્યંત ચિંતાજનક છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે અખાતી દેશો પર નિર્ભર છે. જો હોર્મુઝની ખાડીમાં સંઘર્ષ ફાટી નીકળે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચશે. હાલમાં જ અસ્થિર બનેલા બજારમાં જો તેલના ભાવમાં ભડકો થાય તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નિયંત્રણ બહાર જઈ શકે છે, જેની સીધી અસર સામાન્ય માણસના બજેટ અને દેશના ફુગાવા પર પડશે. આ ઉપરાંત, લાખો ભારતીયો અખાતી દેશોમાં વસે છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં તેમની સુરક્ષા અને તેમને સ્વદેશ પરત લાવવાની કામગીરી એક ભગીરથ પડકાર બની રહેશે. ભારતીય શેરબજાર પર પણ તેની ગંભીર અસરો જોવા મળી શકે છે, કારણ કે રોકાણકારો અનિશ્ચિતતાના માહોલમાં નાણાં પાછા ખેંચવાનું શરૂ કરી શકે છે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાન માટે તો આ સ્થિતિ ‘એક સાંધે ત્યાં તેર તૂટે’ જેવી છે. પાકિસ્તાન ભૌગોલિક રીતે ઈરાનનું પાડોશી છે અને તેની સરહદો બલૂચિસ્તાન સાથે જોડાયેલી છે. જો અમેરિકા પાકિસ્તાનના હવાઈ ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરે તો ઈરાન સાથેના તેના સંબંધો બગડશે અને સરહદ પર તણાવ વધશે. પહેલાથી જ આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરી રહેલા પાકિસ્તાન માટે પાડોશમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળવું એ કોઈ આફતથી ઓછું નથી. શિયા અને સુન્ની સમુદાયો વચ્ચેનો આંતરિક તણાવ પણ વધી શકે છે, જે પાકિસ્તાનની આંતરિક સુરક્ષા માટે જોખમરૂપ સાબિત થશે. પાકિસ્તાન અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં નિષ્ફળ જઈ શકે છે, જે તેના અસ્તિત્વ માટે ખતરો બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, હોર્મુઝની ખાડી એ વિશ્વની ઊર્જા ધોરી નસ સમાન છે. દુનિયાનું લગભગ ૨૦ થી ૩૦ ટકા ઓઈલ આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. ઈરાને ભૂતકાળમાં અનેકવાર આ માર્ગ બંધ કરવાની ચીમકી આપી છે. જો યુદ્ધ થાય અને આ માર્ગ અવરોધાય, તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જશે. માત્ર તેલ જ નહીં, પરંતુ અન્ય કોમોડિટીઝના
પરિવહન પર પણ માઠી અસર પડશે. યુરોપ અને એશિયાના બજારોમાં મંદીનો નવો દોર શરૂ થઈ શકે છે. સોનાના ભાવમાં પણ મોટો ઉછાળો આવી શકે છે કારણ કે રોકાણકારો સુરક્ષિત રોકાણ તરફ વળશે. અંતમાં, જીનીવા ખાતેની મંત્રણા પર સમગ્ર વિશ્વની મીટ મંડાયેલી છે. શું કૂટનીતિ યુદ્ધને ટાળી શકશે? કે પછી અહંકારનો ટકરાવ લાખો નિર્દોષોનો ભોગ લેશે? યુદ્ધ કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી હોતું, તે માત્ર વિનાશ જ વેરે છે. અમેરિકા અને ઈરાન બંનેએ સમજવું પડશે કે આધુનિક યુદ્ધમાં કોઈ વિજેતા હોતું નથી, માત્ર પીડિતો જ હોય છે. જો સમય રહેતા ડહાપણ નહીં વપરાય, તો આ ચિનગારી ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધમાં પરિવર્તિત થતા વાર નહીં લાગે. આશા રાખીએ કે વિશ્વના નેતાઓ શાંતિનો માર્ગ પસંદ કરશે, નહીં તો ઈતિહાસ તેમને ક્યારેય માફ નહીં કરે.
(નરેન્દ્ર જોષી)
