ઈરાન-અમેરિકા તણાવઃ રાજદ્વારી મંત્રણા નિષ્ફળતાના ગંભીર પરિણામો

તંત્રીની કલમે….

આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના મંચ પર તાજેતરના સમયમાં સૌથી ચિંતાજનક વળાંક ત્યારે આવ્યો છે જ્યારે ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં અમેરિકાના નવનિયુક્ત ટ્રમ્પ પ્રશાસન સાથે કોઈપણ પ્રકારની મધ્યસ્થી કે સીધી વાટાઘાટો કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. વર્ષોથી ચાલી રહેલી આ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિમાં આ નિર્ણયે માત્ર મધ્ય પૂર્વમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની ભૌગોલિક રાજનીતિમાં એક નવી અનિશ્ચિતતા અને ભયનો માહોલ પેદા કર્યો છે. જ્યારે રાજદ્વારી માર્ગો બંધ થાય છે, ત્યારે સંઘર્ષના માર્ગો ખુલ્લા થાય છે, અને ગલ્ફ દેશોમાં હુમલાઓ વધવાની જે આશંકાઓ સેવાઈ રહી છે તે હવે વાસ્તવિકતામાં બદલાતી દેખાય છે.
ઈરાનનો આ નિર્ણય આકસ્મિક નથી. ટ્રમ્પ પ્રશાસનની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (મહત્તમ દબાણ) ની નીતિ અને ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોએ બંને દેશો વચ્ચેના વિશ્વાસને સંપૂર્ણપણે ખતમ કરી દીધો છે. ઈરાન માટે, અમેરિકા સાથેની વાટાઘાટો હવે માત્ર એક રાજકીય રમત નથી રહી, પરંતુ તે પોતાના અસ્તિત્વ અને પ્રાદેશિક વર્ચસ્વની લડાઈ બની ગઈ છે. તેહરાનનું માનવું છે કે અમેરિકા સાથેની કોઈપણ સમજૂતી તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ક્ષેત્રીય પ્રભાવને મર્યાદિત કરવાના હેતુથી કરવામાં આવી છે, જેને તે સ્વીકારવા તૈયાર નથી. બીજી તરફ, ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈરાનને એક મુખ્ય સુરક્ષા પડકાર તરીકે જુએ છે અને તેને ઘૂંટણિયે લાવવા માટે સતત દબાણ વધારી રહ્યું છે.

રાજદ્વારી મંત્રણા નિષ્ફળ જવાનો અર્થ એ છે કે હવે મધ્ય પૂર્વમાં ‘શેડો વોર’ (છાયા યુદ્ધ) સીધા સંઘર્ષમાં પરિણમી શકે છે. ગલ્ફના દેશો, જે પહેલાથી જ અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યા છે, તેઓ હવે આ સત્તા સંઘર્ષના મુખ્ય રણમેદાન બનવા જઈ રહ્યા છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, જ્યાંથી વિશ્વનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ પસાર થાય છે, ત્યાં કોઈપણ પ્રકારની લશ્કરી ગતિવિધિ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ભારે મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે. હુમલાઓ વધવાની આશંકા માત્ર સૈન્ય મથકો સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે તેલના ક્ષેત્રો, વ્યાપારી જહાજો અને મહત્વના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી વિસ્તરી શકે છે.

મધ્ય પૂર્વના દેશો માટે આ સ્થિતિ ‘ત્રિશંકુ’ જેવી છે. એક તરફ અમેરિકા સાથેના તેમના વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે અને બીજી તરફ ઈરાન જેવું પાડોશી રાષ્ટ્ર છે જેની ક્ષેત્રીય તાકાતને નજરઅંદાજ કરી શકાય તેમ નથી. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને અન્ય ગલ્ફ દેશો હવે ભય અનુભવી રહ્યા છે કે જો ઈરાન પર કોઈ સૈન્ય કાર્યવાહી થાય છે, તો તેનો બદલો તેમની ધરતી પર લેવામાં આવી શકે છે. હુથી બળવાખોરો હોય કે હિઝબુલ્લાહ, ઈરાન પાસે એવા અનેક ‘પ્રોક્સી’ જૂથો છે જે ગમે તે ક્ષણે હુમલાઓનું પ્રમાણ વધારી શકે છે. આ જૂથોનો ઉપયોગ કરીને ઈરાન સીધા યુદ્ધમાં ઉતર્યા વગર અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોને મોટી ઈજા પહોંચાડી શકે છે.

વૈશ્વિક સ્તરે આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે. ભારતના મધ્ય પૂર્વ સાથે ઊંડા વેપારી અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. લાખો ભારતીયો ગલ્ફ દેશોમાં કામ કરે છે અને ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા મોટાભાગે આ ક્ષેત્રના ક્રૂડ ઓઈલ પર નિર્ભર છે. તણાવ વધવાથી તેલના ભાવમાં ઉછાળો આવી શકે છે, જે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મોંઘવારીનો માર સાબિત થશે. ઉપરાંત, આ વિસ્તારમાં અસ્થિરતા આવવાથી ત્યાં વસતા ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા પણ એક મોટી ચિંતા બની જશે. ભારત હંમેશા આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સંવાદનો પક્ષધર રહ્યું છે, પરંતુ જ્યારે બે દિગ્ગજો પોતાની જીદ પર અડગ હોય ત્યારે રાજદ્વારી મધ્યસ્થતાના પ્રયાસો પણ મર્યાદિત બની જાય છે.

આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટેનો એકમાત્ર રસ્તો સંવાદ છે, પરંતુ હાલના સંજોગોમાં તે ખૂબ જ મુશ્કેલ જણાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે આ મામલે સક્રિય થવાની જરૂર છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય વૈશ્વિક સંગઠનોએ બંને દેશોને સંયમ રાખવા માટે મજબૂર કરવા પડશે. યુદ્ધ ક્યારેય કોઈ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નથી, તે માત્ર વિનાશ અને અસ્થિરતા લાવે છે. ઈતિહાસ ગવાહ છે કે મધ્ય પૂર્વમાં જ્યારે જ્યારે સંઘર્ષ થયો છે, ત્યારે તેની અસર દાયકાઓ સુધી રહી છે.

ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વધતા તણાવને કારણે ગલ્ફમાં જે હુમલાઓ વધવાની આશંકા છે, તે સમગ્ર માનવતા માટે ખતરાની ઘંટડી છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસનની કડક નીતિ અને ઈરાનનો અડગ ઇનકાર આ બંને વચ્ચેના અહંકારની ટક્કર હવે વિનાશ તરફ જઈ રહી છે. વિશ્વને આજે એવા નેતૃત્વની જરૂર છે જે યુદ્ધના ડગલા પાછા ખેંચીને શાંતિનો માર્ગ પસંદ કરે. જો આ જ સ્થિતિ ચાલુ રહી, તો ગલ્ફ દેશોમાં વધતી હિંસાના પડઘા આખી દુનિયાએ સાંભળવા પડશે. સમય છે કે રાજદ્વારી માર્ગો ફરીથી ખોલવામાં આવે અને પરસ્પર અવિશ્વાસના વાતાવરણને દૂર કરવા માટે કોઈ મધ્યસ્થ રાષ્ટ્ર આગળ આવે, નહીં તો મધ્ય પૂર્વની આગમાં આખું વિશ્વ હોમાઈ શકે છે.

નરેન્દ્ર જોષી