તંત્રીની કલમે….
રાજસ્થાનમાં સરકારી શાળાની મુલાકાતને લઈને કોકરોચ જનતા પાર્ટી એટલે કે સીજેપીની ટીમ સાથે થયેલો વિવાદ હવે માત્ર એક રાજકીય પક્ષ અને સ્થાનિક લોકો વચ્ચેનો ઝઘડો રહ્યો નથી. આ ઘટનાએ એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે—શું કોઈપણ રાજકીય સંગઠન પોતાની રીતે સરકારી શાળામાં જઈને તપાસ કરી શકે? જવાબ સ્પષ્ટ છેઃ સરકારી સંસ્થા જનતાની છે, પરંતુ તેનું સંચાલન સરકારના નિયમો અને અધિકૃત તંત્ર દ્વારા થાય છે. તેથી જનતાને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે, પરંતુ કોઈને પણ પોતાની રીતે સરકારી સંસ્થામાં પ્રવેશ કરીને તપાસ કરવાનો આપોઆપ અધિકાર મળી જતો નથી.
અહેવાલો મુજબ સીજેપીની ટીમ ‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ અભિયાન હેઠળ જયપુર જિલ્લાના રામપુરા-કનવારપુરા ગામની સરકારી શાળાની સ્થિતિ જોવા પહોંચી હતી. સ્થાનિક લોકોએ તેનો વિરોધ કર્યો અને ત્યારબાદ પરિસ્થિતિ અથડામણ સુધી પહોંચી. સીજેપી તરફથી હુમલાના ગંભીર આરોપો મૂકાયા છે, જ્યારે સ્થાનિક લોકોનો દાવો છે કે તેઓ શાળાના પ્રશ્નને રાજકીય બનાવવાના વિરોધમાં હતા. એક સ્થાનિક વ્યક્તિએ તો જણાવ્યું હતું કે શાળાના કામ માટે રૂ. ૧૨ લાખ મંજૂર થઈ ચૂક્યા છે અને ગામલોકો પોતે કામ કરાવવા સક્ષમ છે.
અહીં સરકારના નિર્ણયને સમજવો જરૂરી છે. રાજસ્થાન સરકારે સીજેપી દ્વારા સરકારી શાળાઓની મુલાકાત અને નિરીક્ષણની જાહેરાત બાદ બહારના લોકોના પરવાનગી વિના શાળામાં પ્રવેશ પર નિયંત્રણ મૂક્યું હતું. આ નિર્ણયને માત્ર રાજકીય વિરોધ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. શાળામાં બાળકો હોય છે, શિક્ષકો હોય છે અને શૈક્ષણિક કામગીરી ચાલતી હોય છે. કોઈપણ અજાણ્યું જૂથ અચાનક મોટી સંખ્યામાં ત્યાં પહોંચે તો શિક્ષણમાં વિક્ષેપ, બાળકોમાં ભય અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર અને સરકારી વ્યવસ્થામાં ઘૂસીને તપાસ કરવાનો અધિકાર—બંને એક જ બાબત નથી.
જો કોઈ રાજકીય પક્ષને શાળાની સ્થિતિ અંગે ફરિયાદ હોય, તો પ્રથમ પગલું માહિતી મેળવવાનું હોવું જોઈએ. સંબંધિત શિક્ષણ અધિકારીને લેખિત રજૂઆત કરવી, શાળાની મુલાકાત માટે સત્તાવાર પરવાનગી માંગવી, જરૂરી દસ્તાવેજો મેળવવા અને ત્યારબાદ કાયદેસર પ્રક્રિયા હેઠળ તપાસ કરવી—આ લોકશાહી અને જવાબદાર રીત છે.
જો ખરેખર શાળા જર્જરિત હોય, બાળકોને મુશ્કેલી હોય અથવા સરકારી નાણાંનો યોગ્ય ઉપયોગ ન થયો હોય તો સરકારને પુરાવા સાથે પ્રશ્ન પૂછો. વિધાનસભામાં મુદ્દો ઉઠાવો, અધિકારીઓને રજૂઆત કરો, માહિતીના અધિકાર હેઠળ માહિતી મેળવો અથવા કાયદેસર ફરિયાદ કરો. પરંતુ સીધા શાળાના દરવાજે પહોંચી જઈને ‘અમે તપાસ કરવા આવ્યા છીએ’ કહેવું યોગ્ય વહીવટી પદ્ધતિ નથી.
આ ઘટનામાં સ્થાનિક લોકોનો વિરોધ પણ વિચારવા જેવો છે. સામાન્ય રીતે સરકારની ટીકા કરવી સહેલી છે, પરંતુ અહીં કેટલાક ગ્રામજનો દ્વારા એવો સંદેશ આપવામાં આવ્યો કે તેમને બહારથી આવીને કોઈ રાજકીય પક્ષ તેમના ગામની શાળાનો મુદ્દો રાજકીય બનાવે તે મંજૂર નથી. જો ગામલોકોને પોતાની શાળાની વાસ્તવિક સ્થિતિ ખબર હોય અને સરકાર દ્વારા કામ માટે નાણાં મંજૂર થઈ ચૂક્યાં હોય, તો બહારથી આવીને રાજકીય પ્રચાર કરવો તેમને સ્વાભાવિક રીતે અપ્રિય લાગી શકે છે.
સીજેપી માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જો હેતુ ખરેખર બાળકોનું ભલું કરવાનો હોય, તો કાયદેસર પ્રક્રિયાનો વિરોધ શા માટે? સરકાર પાસે માહિતી માંગો, અધિકારીઓને મળો, પરવાનગી લો અને પછી નિરીક્ષણ કરો. આ માર્ગ બંધ નથી. પરંતુ પરવાનગી વિના સરકારી સંસ્થામાં પ્રવેશ કરવાનો આગ્રહ રાખવો પોતે જ શંકા ઊભી કરે છે કે મુદ્દો માત્ર શાળાની સ્થિતિનો છે કે રાજકીય પ્રચારનો પણ છે.
અહીં ‘ખરાબ હેતુ’ અંગે પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. પુરાવા વિના કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ કે પક્ષ પર કાવતરાનો આરોપ લગાવી શકાય નહીં. પરંતુ રાજકીય સંગઠન જો સરકારી વ્યવસ્થાની સામાન્ય પ્રક્રિયાને બાજુએ રાખીને કેમેરા, કાર્યકરો અને રાજકીય સૂત્રો સાથે શાળામાં પહોંચે, તો તેની પાછળ પ્રચાર મેળવવાનો, સરકારને જાહેરમાં ઘેરવાનો અને સ્થાનિક સમસ્યાને રાજકીય સંઘર્ષમાં ફેરવવાનો હેતુ હોઈ શકે છે. આ શક્યતાની તપાસ થવી જોઈએ.
બીજી તરફ, જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા જૂથ દ્વારા હિંસા થઈ હોય તો તેને પણ કોઈ રીતે યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં. સરકારને નિયમનો ભંગ કરનાર સામે કાયદેસર કાર્યવાહી કરવાનો અધિકાર છે; સામાન્ય નાગરિકોને હિંસાથી જવાબ આપવાનો અધિકાર નથી. લોકશાહીમાં બંને બાજુ કાયદાનું પાલન જરૂરી છે.
આ ઘટનામાં સરકાર માટે પણ એક મોટો અવસર છે. જો શાળા માટે ખરેખર નાણાં મંજૂર થયા હોય તો તેની વિગતો જાહેર કરવી જોઈએ. કામ ક્યારે શરૂ થશે, ક્યારે પૂર્ણ થશે અને બાળકો માટે હાલ શું વ્યવસ્થા છે—આ માહિતી પારદર્શક રીતે જાહેર થાય તો રાજકીય આરોપોની અસર ઓછી થશે. સારો વહીવટ પોતાની કામગીરીનો જવાબ પુરાવાથી આપે છે.
સરકારી શાળા કોઈ રાજકીય પક્ષની મિલકત નથી, પરંતુ તે રાજકીય પ્રચારનું ખુલ્લું મેદાન પણ નથી. તે બાળકોના શિક્ષણનું પવિત્ર સ્થળ છે. શિક્ષકોને કામ કરવા દો, બાળકોને શાંતિથી ભણવા દો અને વહીવટીતંત્રને તેની જવાબદારી નિભાવવાની તક આપો.
આ ઘટનાનો સાચો પાઠ એ છે કે લોકશાહીમાં દરેકને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે, પરંતુ પ્રશ્ન પૂછવાની રીત પણ કાયદેસર હોવી જોઈએ. સરકારની ટીકા કરવી લોકશાહીની શક્તિ છે, પરંતુ સરકારની સંસ્થામાં પરવાનગી વિના પ્રવેશ કરીને પોતાની રીતે તપાસ ચલાવવી લોકશાહીનો અધિકાર કહી શકાય નહીં.
જો સીજેપી પાસે શાળાની ખરાબ સ્થિતિના પુરાવા છે તો તે પુરાવા સરકાર સમક્ષ મૂકે. જો સરકાર ખોટી હોય તો સત્તાવાર દસ્તાવેજો તેને ખુલ્લી પાડશે. અને જો સરકાર સાચી હોય તો તેની કામગીરી પણ સામે આવશે. સત્ય શોધવા માટે કાયદો તોડવાની જરૂર નથી.
અંતે, રાજસ્થાન સરકારનો પરવાનગી આધારિત પ્રવેશનો નિર્ણય માત્ર એક પક્ષ સામેનું પગલું માનવું ભૂલ હશે. તે સરકારી સંસ્થાઓમાં શિસ્ત, બાળકોની સુરક્ષા, શિક્ષણનું વાતાવરણ અને વહીવટી જવાબદારી જાળવવાનો પ્રયાસ પણ હોઈ શકે છે. રાજકારણ બહાર રાખીને શાળાને શાળા જ રહેવા દેવી—આ જ બાળકો, વાલીઓ, શિક્ષકો અને સામાન્ય નાગરિકોના હિતમાં છે.
નરેન્દ્ર જોષી
