તંત્રીની કલમે….
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ૨૦ ટકા ચાર્જ લાદવાની જાહેરાતે સમગ્ર વિશ્વમાં ભારે ચિંતા ઊભી કરી હતી. જોકે ત્યારબાદ તેમણે આ પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચીને તેના બદલે ખાડી દેશો સાથે વેપાર અને રોકાણ આધારિત વ્યવસ્થા તરફ વળવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. છતાં અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેનું તણાવ, ઈરાન સામેની નૌકાબંધી અને ચીન-રશિયાના રાજકીય સમર્થનને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને વેપાર અંગેની અનિશ્ચિતતા યથાવત છે.
વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ અને મોટા પ્રમાણમાં એલએનજી હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. આ માર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા માત્ર મધ્યપૂર્વનો પ્રશ્ન રહેતો નથી; તેની સીધી અસર એશિયા, યુરોપ અને સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે. તેલના ભાવ વધે તો પરિવહન ખર્ચ વધે, ઉત્પાદન મોંઘું બને, ફુગાવો ઊંચો જાય અને વિકાસની ગતિ ધીમી પડે. તેથી હોર્મુઝ હવે માત્ર ભૌગોલિક સ્થાન નહીં પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક સ્થિરતાનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયું છે.
આ સમગ્ર સંકટમાં ચીન અને રશિયાનું વલણ પણ નોંધપાત્ર છે. બંને દેશો ઈરાન પર વધુ દબાણ લાવવાના પશ્ચિમી પ્રયાસો સામે સાવચેત અભિગમ અપનાવી રહ્યા છે. તેમની દૃષ્ટિએ મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકાની સૈન્ય સક્રિયતા વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનને અસર કરે છે. બીજી તરફ અમેરિકા ઈરાનને વધુ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે અલગ પાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આથી વિશ્વ ફરી બે શક્તિ-કેન્દ્રોમાં વહેંચાતું હોવાનું ચિત્ર દેખાઈ રહ્યું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન ભારત સામે છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે અને મધ્યપૂર્વ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ પુરવઠાકાર છે. જો હોર્મુઝમાં અવરોધ ઊભો થાય અથવા પરિવહન ખર્ચ વધે તો ભારતનું આયાત બિલ વધી શકે, મોંઘવારી વધી શકે અને ઔદ્યોગિક વિકાસ પર દબાણ આવી શકે. માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ જ નહીં, ખાતર, રસાયણો અને અનેક ઉદ્યોગો પણ તેની અસર અનુભવી શકે.
પરંતુ પડકારની સાથે તક પણ રહેલી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે તેલ પુરવઠાના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર, નવનીકરણીય ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ઊર્જા સુરક્ષા તરફના પ્રયાસો હવે વધુ મહત્વના બની ગયા છે. આજની વૈશ્વિક અસ્થિરતા ભારતને ઊર્જા સ્વાવલંબનની દિશામાં વધુ ઝડપથી આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.
ભારતની સૌથી મોટી તાકાત તેની સંતુલિત વિદેશ નીતિ છે. ભારત અમેરિકા સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી જાળવે છે, તો બીજી તરફ રશિયા સાથેના પરંપરાગત સંબંધો પણ મજબૂત છે. ઈરાન સાથે પણ ભારતના ઐતિહાસિક અને વેપારી સંબંધો મહત્વ ધરાવે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત કોઈ એક પક્ષનું અંધ સમર્થન કરતાં સંવાદ, સ્થિરતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની સ્વતંત્રતાનું સમર્થન કરે તે જ તેની દીર્ઘકાલીન રાષ્ટ્રીય હિતમાં છે.
જો વિશ્વ ફરી શીતયુદ્ધ જેવી ગઠબંધનની રાજનીતિ તરફ આગળ વધશે તો ભારત માટે સૌથી મોટી કસોટી પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા જાળવવાની રહેશે. ભારતે પોતાની વિદેશ નીતિનું કેન્દ્ર રાષ્ટ્રીય હિત, ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા રાખવું પડશે. ભાવનાત્મક નહીં પરંતુ વ્યવહારુ અભિગમ જ દેશને સુરક્ષિત રાખી શકે.
વિશ્વના અનેક દેશો આજે માત્ર યુદ્ધથી નહીં પરંતુ સપ્લાય ચેઇનના વિક્ષેપથી પણ ચિંતિત છે. એક જ જળમાર્ગમાં અસ્થિરતા વૈશ્વિક બજારોને હચમચાવી શકે છે. તેથી આ સંકટ માત્ર અમેરિકા, ઈરાન, ચીન કે રશિયાનો નથી; તે સમગ્ર વિશ્વના વેપાર અને વિકાસ સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે.
આજની પરિસ્થિતિ આપણને એક મોટો પાઠ શીખવે છે કે ઊર્જા સુરક્ષા હવે માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પણ અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે. ભારતે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી, સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવું, વિકલ્પ ઊર્જામાં રોકાણ વધારવું અને વૈશ્વિક કૂટનીતિમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી જરૂરી છે
આખરે, હોર્મુઝનું સંકટ માત્ર દરિયાઈ માર્ગનો વિવાદ નથી. તે બદલાતી વૈશ્વિક શક્તિ વ્યવસ્થા, ઊર્જા રાજકારણ અને આર્થિક પ્રભુત્વની નવી લડાઈનું પ્રતિબિંબ છે. ભારત માટે આ સમય કોઈ એક પક્ષ પસંદ કરવાનો નથી, પરંતુ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને વિશ્વમાં સ્થિરતા, શાંતિ અને મુક્ત વેપાર માટે વિશ્વસનીય અવાજ બનવાનો છે. આજના બદલાતા વિશ્વક્રમમાં ભારતની સાચી શક્તિ તેની સંતુલિત કૂટનીતિ, આર્થિક મજબૂતી અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતામાં જ રહેલી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
