૩,૮૦૦ બાળકોની મુક્તિ એક મોટો પ્રશ્ન ઉભો કરે છેઃ બાળપણ વેચાઈ રહ્યું છે, શું કાયદો જોઈ રહ્યો છે?ઃ રેસ્ટોરાંથી ફેક્ટરીઓ સુધી નિર્દોષ બાળકોનું શોષણ; કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે, કાર્યવાહી શક્ય છે, તો બાળ મજૂરી કેમ બંધ થઈ નથી?

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંદિયા – જેમ જેમ ભારત ઝડપથી વૈશ્વિક સ્તરે વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, નવી રોજગારીની તકો ઉભી કરી રહ્યું છે, અને ૨૦૪૭ સુધીમાં સમૃદ્ધ અને ન્યાયી સમાજ બનાવવાનું વચન આપી રહ્યું છે, તેમ તેમ એક પ્રશ્નનો સામનો કરવો પડે છે જેનો ઉકેલ ફક્ત આર્થિક આંકડાઓથી જ શક્ય નથીઃ શું રાષ્ટ્રનું બાળપણ ખરેખર સુરક્ષિત છે? ભારતના રસ્તાઓ, ચોકડીઓ અને ચમકતા મહાનગરો પાછળ એક કઠોર સત્ય છુપાયેલું છે જે દેશના આર્થિક મહાસત્તા બનવાના દાવાઓને સીધો પડકાર ફેંકે છે. રસ્તાની બાજુમાં ચાની દુકાન પર ચશ્મા ધોતું બાળક, ઢાબા પર ગ્રાહકોને ભોજન પીરસતું નાનું બાળક, ટ્રાફિક સિગ્નલ પર માલ વેચતું માસૂમ બાળક, બાંધકામ સ્થળે ઇંટો ઉપાડતું બાળક, અથવા ફેક્ટરીમાં મશીનો વચ્ચે કામ કરતું સગીર બાળક એ ફક્ત ગરીબીની છબીઓ નથી; તેઓ એવી વ્યવસ્થા સામે ગંભીર પ્રશ્ન ઉભા કરે છે જ્યાં કાયદાઓ હોવા છતાં, તેમનો અસરકારક અમલ સાર્વત્રિક રીતે સ્પષ્ટ નથી. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, એ નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે ૩,૮૦૦ બાળકોની મુક્તિએ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છેઃ બાળપણ વેચાઈ રહ્યું છે, શું કાયદો જોઈ રહ્યો છે?ઃ ખાણીપીણીથી લઈને ફેક્ટરીઓ સુધી નિર્દોષ બાળકોનું શોષણ; કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે, કાર્યવાહી શક્ય છે, તો બાળ મજૂરી કેમ સમાપ્ત થઈ નથી? બાળકો મજૂર નથી, તેઓ ભારતનું ભવિષ્ય છેઃ નક્સલમુક્ત અને ડ્રગમુક્ત ભારત જેવા બાળ મજૂરીમુક્ત ભારત માટે કોઈ સમયમર્યાદા કેમ નથી? તમને જણાવી દઈએ કે સરકારી મીડિયામાં પ્રકાશિત અહેવાલો અનુસાર, રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ (એનસીપીસીઆર) ના તાજેતરના અભિયાન દ્વારા આ પ્રશ્ન વધુ તીવ્ર બન્યો છે, જેનો અહેવાલ ૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા, એનસીપીસીઆર એ ૧૨ જૂન, ૨૦૨૬ થી ૩૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ સુધી એક ખાસ અખિલ ભારતીય બચાવ અને પુનર્વસન અભિયાન ચલાવ્યું હતું. રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, શ્રમ વિભાગો, પોલીસ અને અન્ય સંબંધિત એજન્સીઓ સાથે સંકલનમાં હાથ ધરવામાં આવેલા આ અભિયાનમાં, ૩,૮૦૦ થી વધુ બાળકોને બાળ મજૂરીમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને ૫૭૫ થી વધુ હ્લૈંઇ નોંધવામાં આવ્યા હતા. આ આંકડા ફક્ત એક સફળતાની વાર્તા નથી; તે દેશના વિવિધ ભાગોમાં કાયદા હોવા છતાં સમસ્યાની ઊંડાઈ પણ દર્શાવે છે.

મિત્રો, આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો કરે છેઃ જો લગભગ અઢી મહિનાના લક્ષિત અને સક્રિય અભિયાનમાં ૩,૮૦૦ થી વધુ બાળકોને મુક્ત કરી શકાય છે, તો શું આવી કાર્યવાહી આખા વર્ષ દરમિયાન નિયમિતપણે ન કરી શકાય? જો દરેક જિલ્લામાં સંવેદનશીલ વિસ્તારો ઓળખવામાં આવે અને સતત ઓચિંતી તપાસ, ગુપ્ત માહિતી પ્રણાલીઓ અને બહુ-વિભાગીય કાર્યવાહી લાગુ કરવામાં આવે, તો બાળ મજૂરી સામે કાર્યવાહીનો વ્યાપ ચોક્કસપણે ઘણો વિસ્તૃત થઈ શકે છે.એનસીપીસીઆર અભિયાનમાં જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, શ્રમ વિભાગ અને પોલીસ સાથે સંકલન અને નિયમિત દેખરેખ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેથી, આ અભિયાન ફક્ત કામચલાઉ કાર્યવાહી નહીં, પરંતુ કાયમી જિલ્લા-સ્તરીય અમલીકરણ મોડેલનો આધાર બની શકે છે. બાળ મજૂરીની સમસ્યા ઢાબા, ચાની દુકાનો અથવા નાના કારખાનાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. બાળકો ઈંટના ભઠ્ઠા, બાંધકામ સ્થળો, ખેતી, ઘરેલું કામ, કાગડા ઉપાડવા, વર્કશોપ, બજારો, હોટલ, ઢાબા, કારખાનાઓ અને અમુક જોખમી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ શોષણના જોખમમાં છે. સ્થળાંતરિત પરિવારોના બાળકો માટે સમસ્યા ખાસ કરીને જટિલ છે, કારણ કે તેઓ શાળાકીય શિક્ષણ ગુમાવી શકે છે અને કૌટુંબિક નાણાકીય અવરોધો તેમને કામ પર દબાણ કરી શકે છે. તેથી, બાળ મજૂરી ફક્ત શ્રમ કાયદાનો વિષય નથી; તે એક એવો પ્રશ્ન છે જે ગરીબી, શિક્ષણ, સામાજિક સુરક્ષા, સ્થળાંતર, માનવ તસ્કરી અને વહીવટી જવાબદારીને છેદે છે.

મિત્રો, અહીં રોજગાર બજારનો એક ચિંતાજનક પાસું ઉભરી આવે છે. બાળ મજૂરી સસ્તી, અસંગઠિત અને શક્તિહીન મજૂરી પૂરી પાડે છે. સામાન્ય રીતે બાળકોને તેમના અધિકારો, વેતન, કામના કલાકો અથવા સંગઠિત કામદારો જેવા શ્રમ સલામતીનું જ્ઞાન હોતું નથી, અને તેઓ ટ્રેડ યુનિયન જેવા સામૂહિક માળખા સાથે જોડાયેલા નથી. તેથી, કેટલાક નોકરીદાતાઓને તેમનું શોષણ આર્થિક રીતે આકર્ષક લાગી શકે છે. જો કે, બાળકની બળજબરીથી મજૂરીને સસ્તા મજૂરી તરીકે ગણવી એ માત્ર આર્થિક અન્યાય નથી પરંતુ તેમના શિક્ષણ, આરોગ્ય, ગૌરવ અને ભવિષ્ય પર હુમલો છે. આ સમસ્યાનું બીજું, વધુ ગંભીર પાસું અમલીકરણની વિશ્વસનીયતા છે. જો કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં લાંબા સમય સુધી કાયદાનું ઉલ્લંઘન ચાલુ રહે છે, તો તે સ્વાભાવિક રીતે નિરીક્ષણ પ્રણાલીની અસરકારકતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જ્યારે કોઈ ચોક્કસ અધિકારી અથવા વિભાગ પર પુરાવા વિના સંડોવણી અથવા ભ્રષ્ટાચારનો આરોપ ન લગાવવો જોઈએ, જો ફરિયાદો છતાં બાળ મજૂરી ચાલુ રહે છે, તો સંબંધિત વહીવટી તંત્રને જવાબદાર ઠેરવવું જરૂરી છે. નિયમિત નિરીક્ષણો, ફરિયાદોની સ્વતંત્ર તપાસ, કાર્યવાહીનું ડિજિટલ દેખરેખ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ દ્વારા અચાનક તપાસ એ માન્યતાને મજબૂત બનાવી શકે છે કે કાયદો ફક્ત કાગળ પર નહીં, પરંતુ જમીન પર લાગુ થાય છે.

મિત્રો, જિલ્લા કલેક્ટર અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ આ સંદર્ભમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દરેક જિલ્લામાં સંભવિત બાળ મજૂરી અને બાળ તસ્કરીના હોટસ્પોટનો નકશો બનાવવો જોઈએ. પોલીસ, શ્રમ વિભાગ, જિલ્લા બાળ સુરક્ષા એકમ, બાળ કલ્યાણ સમિતિ અને વિશ્વસનીય નાગરિક સંગઠનો વચ્ચે એક સંકલિત પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ. કાર્યવાહી કરતા પહેલા માહિતી લીકેજ અટકાવવા માટે જોખમ-આધારિત અને ગુપ્ત દેખરેખ પ્રણાલીઓ વિકસાવી શકાય છે. દરેક બચાવ માત્ર હ્લૈંઇ નોંધાવવાથી સમાપ્ત થવો જોઈએ નહીં; બાળકની ઓળખ, કૌટુંબિક સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, પુનર્વસન અને બાળ મજૂરીમાં પાછા ફરવાના જોખમનું પણ નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

મિત્રો, ભારતમાં આ સંદર્ભમાં પહેલાથી જ નોંધપાત્ર કાનૂની પાયા છે. બાળ અને કિશોર મજૂરી (પ્રતિબંધ અને નિયમન) સુધારો અધિનિયમ, ૨૦૧૬, ૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના રોજગાર અથવા કામ પર વ્યાપકપણે પ્રતિબંધ મૂકે છે, જ્યારે ૧૪ થી ૧૮ વર્ષની વયના કિશોરોને નિયુક્ત જોખમી વ્યવસાયો અને પ્રક્રિયાઓમાં રોજગાર પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. કાયદો મર્યાદિત કુટુંબ સહાય માટે પરવાનગી આપે છે, પરંતુ આ ચોક્કસ શરતોને આધીન છે અને બાળકના શિક્ષણ અને બિન-જોખમી પ્રવૃત્તિઓ સુધી મર્યાદિત છે.દંડની દ્રષ્ટિએ પણ કાયદો નબળો નથી. ગેરકાયદેસર રીતે બાળકને કામે રાખવા પર છ મહિનાથી બે વર્ષ સુધીની કેદ, ૨૦,૦૦૦ થી ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાનો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. પ્રતિબંધિત જોખમી કામમાં કિશોરને કામે રાખવા માટે સમાન દંડની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. કાયદો વારંવાર ગુનેગારો માટે વધુ કડક સજાની જોગવાઈ કરે છે. તેથી, વાસ્તવિક પડકાર કાયદાનો અભાવ નથી, પરંતુ શોધ, ન્યાયી તપાસ, કાર્યવાહી અને ન્યાયિક પરિણામોની અસરકારકતાની ખાતરી છે.

મિત્રો, બંધારણીય અને શૈક્ષણિક માળખું પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. બંધારણની કલમ ૨૪ બાળકોને ચોક્કસ જોખમી વ્યવસાયોથી રક્ષણ આપે છે, અને શિક્ષણ અધિકાર કાયદો ૬ થી ૧૪ વર્ષની વયના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની જોગવાઈ કરે છે. તેનો મૂળભૂત ફિલસૂફી સરળ છેઃ બાળકના હાથમાં એક પુસ્તક હોવું જોઈએ, સાધન નહીં. તેથી, બાળ મજૂરી સામેની કાર્યવાહી ફક્ત ત્યારે જ ટકાઉ રહેશે જો બચાવેલા બાળકને ફક્ત કાર્યસ્થળ પરથી દૂર કરવામાં ન આવે પણ તેમના ભવિષ્ય સાથે પણ જોડાયેલ હોય. આ જ કારણ છે કે પુનર્વસનને બચાવ જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ માનવું જોઈએ. બચાવેલા બાળકને બાળ કલ્યાણ સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરવું, પરિવારની પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું, તેમને શિક્ષણ સાથે જોડવું, તેમને રહેઠાણ, ખોરાક, આરોગ્ય અને માનસિક સામાજિક સહાય પૂરી પાડવી અને તેમના આર્થિક પુનર્વસનનું નિરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે. જો આજે કોઈ બાળકને દુકાનમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે છે અને કાલે તે જ ગરીબીમાં છોડી દેવામાં આવે છે, તો તે બીજા નોકરીદાતા પાસે કામ પર પાછા ફરી શકે છે. તેથી, “બચાવ” ને અંતિમ ધ્યેય ન ગણવો જોઈએ, પરંતુ પુનર્વસન તરફનું પ્રથમ પગલું ગણવું જોઈએ.

મિત્રો, ડિજિટલ સિસ્ટમ્સ પણ આ લડાઈને વધુ પારદર્શક બનાવી શકે છે. શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય અનુસાર, બાળ મજૂરી સંબંધિત ફરિયાદો પેન્સિલ (નો ચાઇલ્ડ લેબર માટે અસરકારક અમલીકરણ માટે પ્લેટફોર્મ) પોર્ટલ પર દાખલ કરી શકાય છે, અને ફરિયાદ સંબંધિત જિલ્લા નોડલ અધિકારીને કાર્યવાહી માટે મોકલવામાં આવે છે. મંત્રાલયે એમ પણ જણાવ્યું છે કે બાળ મજૂરી ફરિયાદ પ્રણાલીને એક વ્યાપક બાળ સુરક્ષા પ્રણાલી સાથે સંકલિત કરવા માટે કાર્ય ચાલી રહ્યું છે. એટલે કે, નાગરિક ફરિયાદો, વહીવટી કાર્યવાહી અને પુનર્વસન માહિતીને ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમમાં સંકલિત કરવાથી ભવિષ્યનો અસરકારક ઉકેલ બની શકે છે.

મિત્રો, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ, બાળ મજૂરીને ફક્ત સ્થાનિક સામાજિક સમસ્યા માનવામાં આવતી નથી.૧૨ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ, બાળ મજૂરી વિરોધી વિશ્વ દિવસ પર, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન એ બાળ મજૂરી નાબૂદ કરવા માટે શિક્ષણ, સામાજિક સુરક્ષા, પ્રતિષ્ઠિત પુખ્ત રોજગાર, મજબૂત કાયદાઓ અને અસરકારક અમલીકરણને મુખ્ય પગલાં તરીકે પ્રકાશિત કર્યું. આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે બાળ મજૂરી નાબૂદ કરવી પૂરતું નથી; પુખ્ત વયના લોકોને ગૌરવપૂર્ણ રોજગાર, પરિવારોને સામાજિક સુરક્ષા અને બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પૂરું પાડવું જોઈએ. ભારત હવે એક મોટી તકનો સામનો કરી રહ્યું છે. જેમ દેશે ડ્રગ વ્યસન, માનવ તસ્કરી, ઉગ્રવાદ અને અન્ય સામાજિક પડકારો સામે લક્ષિત ઝુંબેશ અને સમયસર કાર્યવાહી તરફ પ્રયાસો કર્યા છે, તેવી જ રીતે “બાળ મજૂરી મુક્ત ભારત” ને પણ એક સ્પષ્ટ રાષ્ટ્રીય ધ્યેય બનાવી શકાય છે. દરેક જિલ્લા માટે વાર્ષિક લક્ષ્યો, હોટસ્પોટ્‌સની સૂચિ, નિયમિત આશ્ચર્યજનક નિરીક્ષણ, બચાવ પછી પુનર્વસન માટે સમયરેખા,એફઆઈઆર અને કાર્યવાહીની સ્થિતિ અને અધિકારીઓની જવાબદારી દર્શાવતો જાહેર ડેશબોર્ડ બનાવી શકાય છે.

મિત્રો, સૌથી વધુ જરૂરિયાત સામાજિક માનસિકતા બદલવાની છે. જ્યારે આપણે કોઈ રેસ્ટોરન્ટમાં બાળકને જોઈએ છીએ અને તેને “છોટુ” કહીએ છીએ, ત્યારે આપણે યાદ રાખવું જોઈએ કે તે કોઈનો નોકર નથી, પરંતુ દેશનું ભવિષ્ય છે. જો ગ્રાહકો બાળ મજૂરી સ્વીકારવાનું બંધ કરે, નોકરીદાતાઓ કાયદાથી ડરે, અધિકારીઓ પગલાં લેવાની તેમની જવાબદારી સમજે અને સમાજ ફરિયાદો નોંધાવવાનું પોતાનું નાગરિક કર્તવ્ય માને, તો ચિત્ર બદલાઈ શકે છે. એનસીપીસીઆર ની ૨૦૨૬ ની ઝુંબેશ, જેણે ૩,૮૦૦ થી વધુ બાળકોને મુક્ત કર્યા છે અને ૫૭૫ થી વધુ હ્લૈંઇ દાખલ કરી છે, તેથી તેને ફક્ત સરકારી સિદ્ધિ તરીકે જોવી જોઈએ નહીં. આ એક પ્રયોગશાળા જેવું પુરાવો છે કે જ્યારે કેન્દ્ર, રાજ્ય, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, પોલીસ અને શ્રમ તંત્ર સાથે મળીને કામ કરે છે, ત્યારે પરિણામો પ્રાપ્ત થાય છે. હવે જરૂર આ મોડેલને ઝુંબેશમાંથી ટકાઉ વહીવટી વ્યવસ્થામાં ખસેડવાની છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે જો ભારત ખરેખર એક વિકસિત, સંવેદનશીલ અને ન્યાયી રાષ્ટ્ર બનવા માંગે છે, તો વિકાસ માટેનો અંતિમ માપદંડ ફક્ત ઊંચી ઇમારતો, મોટી અર્થવ્યવસ્થા અથવા આધુનિક ટેકનોલોજી હોઈ શકે નહીં. ખરી કસોટી એ થશે કે દેશભરમાં શેરીઓ, દુકાનો, કારખાનાઓ અને ઘરોમાં કેટલા બાળકોએ નોકરી ગુમાવી છે અને કેટલાને પુસ્તકો મળ્યા છે. તેથી, પ્રશ્ન હવે એ ન હોવો જોઈએ કે “બાળ મજૂરી ક્યારે સમાપ્ત થશે?” તેના બદલે, રાષ્ટ્રીય સંકલ્પ એ હોવો જોઈએ કે, “આજથી આપણે બાળ મજૂરીનો અંત લાવવા માટે શું કરીશું?” અને કદાચ આ પ્રશ્નનો સૌથી અસરકારક જવાબ થોડા મહિનાઓ માટે નહીં, પરંતુ આખા વર્ષ માટે એક ઝુંબેશ હોઈ શકે છે; થોડા જિલ્લાઓ માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે કાર્યવાહી; અને ધ્યેય ફક્ત બાળ મજૂરી ઘટાડવાનો જ નહીં, પરંતુ ભારતને ખરેખર બાળમુક્ત બનાવવાનો છે.