તંત્રીની કલમે….
જમીનના સોદામાં રૂ. ૧૫૦ કરોડનો વિવાદ, લાંચની માંગણીના ગંભીર આક્ષેપો અને પોલીસની ભૂમિકા સામે ઊભા થયેલા સવાલો માત્ર એક જમીનના વ્યવહાર પૂરતા મર્યાદિત નથી; આ સમગ્ર પ્રકરણ કાયદાના શાસન અને વહીવટી તંત્રની વિશ્વસનીયતાની કસોટી બની શકે છે. જો જમીન ખરીદવા માટે કાયદેસરની પ્રક્રિયા કરતાં સત્તાનો પ્રભાવ વધુ મહત્ત્વનો બની જાય, જો જમીનમાલિકોને દબાણનો સામનો કરવો પડે અને જો કાયદાનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી ધરાવતા અધિકારીઓ સામે જ ગંભીર આક્ષેપો ઊભા થાય, તો સામાન્ય નાગરિક ન્યાય માટે કોના દરવાજે ટકોરા મારે? ગાંધીનગરના આ વિવાદે આ સવાલને ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. આક્ષેપો સાચા છે કે ખોટા, તેનો નિર્ણય તપાસ અને પુરાવાના આધારે જ થવો જોઈએ, પરંતુ તપાસ નિષ્પક્ષ, સ્વતંત્ર અને સમયબદ્ધ થાય તેની ખાતરી આપવાની જવાબદારી સરકારથી કોઈ રીતે ટળી શકે નહીં.
અદાણી શાંતિગ્રામ નજીક આવેલા ખોરજ ગામની આશરે અઢી હેક્ટર જમીન અને તેના રૂ. ૧૫૦ કરોડના મૂલ્યને લઈને ઊભા થયેલા વિવાદમાં જમીનના સોદા, કથિત દબાણ અને પોલીસની ભૂમિકા અંગે ગંભીર આક્ષેપો સામે આવ્યા છે. અહેવાલો મુજબ, ઠાકોર સમાજનાં અનેક પરિવારોની સંયુક્ત માલિકીની જમીનના વ્યવહારને લઈને વિવાદ સર્જાયો છે. કોંગ્રેસના નેતાઓ અને એક વકીલે આક્ષેપ કર્યો છે કે જમીનના સોદામાં એક વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીએ કથિત રીતે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો અને રૂ. ૧૧ કરોડની માંગણી કરવામાં આવી હોવાનો દાવો પણ કર્યો છે. જમીનના વેચાણને લગતી ફરિયાદમાં અપહરણ અને દબાણના આક્ષેપો પણ થયા હોવાનું જણાવાયું છે. આ તમામ દાવાઓની સત્યતા સક્ષમ તપાસ દ્વારા જ બહાર આવી શકે. પરંતુ આટલા ગંભીર આક્ષેપો સામે આવ્યા પછી સમગ્ર પ્રકરણને સામાન્ય મિલકતનો વિવાદ ગણીને બાજુ પર મૂકી શકાય નહીં.
ગુજરાતમાં જમીનના ભાવ આસમાને પહોંચે ત્યારે જમીનમાલિકો માટે આર્થિક તક ઊભી થાય છે, પરંતુ તેની સાથે વિવાદો અને ગેરરીતિઓની શક્યતા પણ વધે છે. ખેડૂત માટે જમીન માત્ર વેચાણની વસ્તુ નથી; તે પેઢીઓની મહેનત, પરિવારની આજીવિકા અને આવનારા સમયની સુરક્ષા છે. તેથી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની જમીન વેચવા માગે તો તેને પોતાની ઇચ્છા મુજબ નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ. કોઈ ખરીદદારને જમીન મેળવવા માટે કાયદેસર પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે, તો જમીનમાલિકને પણ કોઈ ભય કે દબાણ વિના સોદો કરવાનો અધિકાર મળવો જોઈએ. જમીનના વ્યવહારમાં ધમકી, છેતરપિંડી કે ગેરકાયદે દબાણનો સહેજ પણ આધાર મળે તો તેની ગંભીરતાથી તપાસ થવી જ જોઈએ.
આ સમગ્ર વિવાદમાં પોલીસની ભૂમિકા અંગેના આક્ષેપો સૌથી વધુ ગંભીર છે. પોલીસનું કામ નાગરિકોને સુરક્ષા આપવાનું અને ફરિયાદોની નિષ્પક્ષ તપાસ કરવાનું છે. જો પોલીસ અધિકારી સામે જ લાંચની માંગણી કે ગેરકાયદે હસ્તક્ષેપનો આક્ષેપ થાય, તો તપાસની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે સ્વતંત્ર તપાસ વ્યવસ્થા જરૂરી બને છે. તપાસ કરનાર તંત્ર પર જ શંકા ઊભી થાય ત્યારે માત્ર આંતરિક તપાસના આશ્વાસનથી જનવિશ્વાસ પાછો મેળવી શકાય નહીં. સરકાર એવો સ્પષ્ટ સંદેશ આપે કે કોઈ અધિકારીનો હોદ્દો, રાજકીય ઓળખ કે વગ કાયદાથી ઉપર નથી.
આ માટે જમીનના માલિકીના દસ્તાવેજો, વેચાણ કરાર, સંબંધિત નાણાકીય વ્યવહારો, ઉપલબ્ધ સીસીટીવી દૃશ્યો અને કાયદેસર રીતે પ્રાપ્ત સંદેશાવ્યવહારની તપાસ થવી જોઈએ. અપહરણ અંગે ફરિયાદ થઈ હોય તો સંબંધિત વ્યક્તિની સલામતી અને ફરિયાદના તથ્યોની તાત્કાલિક ચકાસણી થવી જોઈએ. સાક્ષીઓ પર કોઈ દબાણ ન આવે અને ફરિયાદ કરનારને સુરક્ષા મળે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. તપાસની પ્રગતિ અંગે કાયદાની મર્યાદામાં જાહેર માહિતી આપવાથી અફવાઓ અટકશે અને લોકોનો વિશ્વાસ મજબૂત બનશે.
સાથે જ, રાજકીય આક્ષેપોને અંતિમ સત્ય માની લેવું પણ યોગ્ય નથી. જો આક્ષેપો ખોટા સાબિત થાય તો નિર્દોષ વ્યક્તિઓની પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ થવું જોઈએ; જો પુરાવા આક્ષેપોને સમર્થન આપે તો જવાબદાર કોઈ પણ વ્યક્તિ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થવી જોઈએ. ન્યાયની સાચી કસોટી એ જ છે કે તપાસમાં કોઈને બચાવવાનો કે કોઈને ફસાવવાનો પ્રયાસ ન થાય.
રૂ. ૧૫૦ કરોડના આ જમીન વિવાદમાં સરકારની કસોટી નિવેદનોથી નહીં, પરંતુ તપાસની નિષ્પક્ષતા અને પરિણામોથી થશે. સત્તા જનતાની સેવા માટે છે, અંગત હિત સાધવા માટે નહીં; પોલીસ કાયદાની રક્ષક છે, કોઈ સોદાની ભાગીદાર હોવાની શંકા ઊભી થાય એવું તંત્ર લોકશાહીને પોસાય નહીં. જમીનમાલિકને ભયમુક્ત વાતાવરણ અને નાગરિકને નિષ્પક્ષ ન્યાય મળે ત્યારે જ સુશાસનનો દાવો સાર્થક બને. આ પ્રકરણમાં સત્ય બહાર આવવું જ જોઈએ—કારણ કે કાયદાની નજરે દરેક વ્યક્તિ સમાન છે અને ન્યાયની કસોટી પર કોઈને વિશેષ છૂટ મળી શકે નહીં.
નરેન્દ્ર જોષી
